بهترین مرجع مسجد قبا مشهد

سید عبدالرّزاق بن محمد موسوی مُقَرَّم (۱۳۱۶-۱۳۹۱ق) معروف به مقرم، دانا شیعی قرن چهاردهم هجری. آوازه وی، به خیال تألیف کتاب‌هایی درباره معاش اهل بیت میباشد. مشهورترین تاثیر وی مقتل مقرم میباشد که به فارسی نیز مسجد قبا مشهد ترجمه شد‌ه‌است.

قوم و قبیله مقرم، از اهل دانش بوده و نسب‌شان به امام کاظم(ع) می رسد. مقرم با محمدجواد بلاغی دوستی داشت و در تکثیر آثارش اورا امداد کرد. او به دانش انساب هم مسلط بود و برخی کتاب ها نسب را لبه زد و در شعر نیز آدرس مسجد قبا مشهد دستی داشت.

معاش‌طومار
سید عبدالرزاق مقرم در سال ۱۳۱۶ق در نجف اشرف دیده به جهان گشود. نسبش با ۲۲ واسطه به حضرت امام موسی کاظم(ع) می رسد.[۱] مخلوق الرزاق مقرم در ۱۷ محرم سال ۱۳۹۱ق مصادف با ۱۳۴۹ش در نجف از جهان رفت و در به عبارتی شهر به‌خاک ودیعت رزرو مسجد قبا مشهد شد. [۲]

فامیل
آل مقرم اهل دانش بودند. پدرش سید محمد بن سید عباس بخش اعظمی از زمان ها را به اعتکاف در مسجد کوفه میگذراند و نماز جماعت را در آن برپا می‌داشت. مادرش هم از سادات بود و از قاریان قرآن به شمار میرفت. عموی وی سید مهدی بن سید عباس در میان شهرها رفت و آمد متعددی داشتند و این رفت و آمد به خیال خویشاوندانی بود که در نعمانیه و دیوانیه، هند و بقیه اماکن متفرق گردیده بودند و وی عثمانی‌ها را به خیال اذیت‌ها و ستم‌های‌شان شماتت میکرد تا اینکه در «الکوت» بر وی دست یافتند و اورا در سال ۱۳۳۴ق به‌دار آویختند. [۳] جدّ مادری سید عبدالرزاق، سید حسین (متوفای ۱۳۳۴ق) امام جماعت بود و به درس دادن نیز اشتغال داشت. خالو مقرم، سید احمد بن سید حسین که وی هم در سال ۱۳۳۴ق از جهان رفت. سید احمد چهار فرزند داشت مشهور‌ترین آنان سید ابراهیم بود و در ۱۳۵۸ق از عالم رفت. او هم در فقه مالک‌حیث بود و مجال‌های زمانبر در مکتب محمدحسین کشف کننده الغطاء درس دادن شماره تلفن مسجد قبا مشهد می کرد.[۴]

کار علمی
پایگاهّم معتقد بود برای سرویس به اهل بیت(ع)، فقط گفتار و سخنرانی کفاف نمیدهد؛ بلکه بایستی با تایپ کردن و نشر سخنان، معاش‌طومار و فضیلت ها آن ها، به آنان سرویس کرد و نحوه معاش و علم ها آنان را در جامعه انتشار اعطا کرد. به این ترتیب در‌این ارتباط مبادرت به تألیف نمود و با این که جوّ حکم کننده بر حوزویان آن فرصت، تألیف در بخش فقه و اصول بود، وی این جوّ را ناکامی و اکثر تألیفاتش را در فضیلت و معاش فرزندان نبی پروردگار(ص) و یارانشان نگاشت. دسته اثرها پایگاهّم به سه مجموعه تقسیم میگردد که عبارتند از: اثر ها چاپ‌گردیده، پیشگفتار و اثرها خطی.[۵]

اساتید

کتاب مقتل الحسین(ع)
مقرم در روزگار عمرش از اساتید پر رنگ‌ای سود کرده میباشد که عبارتند از:

جدّش، سید حسین (متوفای ۱۳۳۴ق) که اهمیت وافری به تربیت و یاددادن وی داشت.
روحانی محمدرضا آل روضه خوان هادی آل کشف کننده الغطاء (متوفای ۱۳۳۶ق) که استادش در دانش اصول بود.
حسین حلی نجفی که مدرس وی در زمان سطح بود.
سید محسن حکیم (متوفای ۱۳۹۰ق) که مقرم در درس بیرون فقه وی حاضر میشد.
آقا ضیاء عراقی (متوفای ۱۳۶۱ق) که او در درس بیرون اصول وی حاضر می شد.
سید ابوالحسن اصفهانی (متوفای ۱۳۶۵ق) که او در درس بیرون فقه وی حاضر میشد و تقریراتش را نوشته میباشد.
محمدحسین نائینی (متوفای ۱۳۵۵ق) که او در درس بیرون فقه و بیرون اصول وی حاضر می شد و تقریراتش را حافظه داشت نموده است.
سید ابوالقاسم خویی (متوفای ۱۴۱۳ ق] که مقرم در درس بیرون فقه و اصول وی کمپانی میکرد.
محمدجواد بلاغی (متوفای ۱۳۵۲ق) که نزد سید عبدالرزاق منزلت مهمی داشت.
محمدحسین غروی اصفهانی (متوفای ۱۳۶۱ق)
روضه خوان عبدالرسول بن روحانی شریف جواهری (متوفای ۱۳۸۹ق).[۶]
اثرها و تألیفات
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: اثر ها سید عبدالرزاق مقرم
مقرم حدود ۳۰ کتاب تدوین کرده که نیمی از آن‌ها منتشر گردیده و نیمی به طور خطی باقی‌مانده میباشد. حدوداً تمامی اثر ها وی تک‌نگاری درباره شخصیت‌های شیعه و ائمه میباشد. مشهورترین تاثیر وی مقتل الحسین درباره امام حسین(ع) و اتفاق کربلا.

کار سیاسی

هامان از شخصیت‌های تعالی حکومت فرعون در حین حضرت موسی(ع) بود. اسم هامان شش توشه در قرآن به شغل رفته میباشد که در تک تک مفاد، همپا با اسم فرعون میباشد. در دو آیه اسم قارون نیز در کنار این دو آمده میباشد. هامان به دلیل یاری‌هایش به فرعون، یکی‌از درباریان فاسد و گنهکار به شمار مسجد قبا مشهد آمده میباشد.

منصب هامان
اسم هامان شش توشه در قرآن مذکور میباشد: سه توشه در سوره قصص آیه‌ها ۶ ، ۸ و ۳۸ و یک توشه در سوره عنکبوت آیه ۳۹ و دوبار در سوره غافر آیه ۲۴ و ۳۶. سازه بر آیه‌ها قرآن، هامان از شخصیت‌های بزرگ و صاحب و مالک‌نفوذ حکومت فرعون در حین حضرت موسی(ع) بوده میباشد. در قرآن از سپاه مصر، با اسم لشکریان فرعون و هامان آدرس مسجد قبا مشهد حافظه شد‌ه‌است.[۱]

برخی از مفسران شیعه و اهل سنت، معتقدند هامان، وزیر و مشاور اعظم فرعون بوده میباشد؛[۲] البته روضه خوان طوسی وزیربودن هامان را عقیده ضعیفی دانسته رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۳]

بعداز آنکه موسی(ع) بر ساحران موفق شد و حالت فرعون به خطر به‌زمین‌خورد، به فرمان فرعون، هامان برای وی قصر و ساختمان بلند بسیار بلندی ایجاد کرد تا فرعون بالای آن رفته، از خدای موسی (ع) خبری پیدا نماید.[۴] در حدیثی رسول(ص) دوازده نفر از بدترین بشر‌ها را ذکر شده میباشد که هامان یکی آنها شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۵]

مشابهت اسمی در میان دو هامان
تشابه اسمی در بین وزیر فرعون و وزیر خشایار شا (پاد شاه جمهوری اسلامی ایران)، موجب شد‌ه‌است که مستشرقین، فرستاده(ص) را به خطای تاریخی مجرم نمایند. آن‌ها معتقدند فرستاده(ص) بر تاثیر سوء برداشت از منابع یهودی، هامان وزیر خشایارشا را با وزیر فرعونِ معاصرِ حضرت موسی (ع) خطا گرفته میباشد وحال آنکه هامان وجود تاریخی نداشته میباشد؛[۶] البته مفسران شیعه و اهل سنت، این گفته مستشرقین را صحیح ندانسته‌اند.[۷]

بعضا از محققان معاصر، كتاب اِستِر، [یادداشت ۱]كه هامان را وزیر خشاریارشا میداند، اثری افسانه‌ای دانسته و معتقدند با دقت به پژوهش ها باستان‌شناسی، ـ كه غربی‌ها اعمال داده‌اند ـ گزارش قرآن از هامان بر اساس با حقیقت‌های تاریخی میباشد.[۸]

سود پژوهش ها درباره شخصیت تاریخی هامان را در نکات زیر خلاصه کرده‌اند:

خاورشناسان بر طبق پیش‌ فرض‌های ثابت نشده‌ای داعیه کرده‌اند که هامان در قرآن با یک نادرست تاریخی از روایت کتاب مقدس راجع‌به خشایارشا به ماجرا موسی و فرعون منش یافته میباشد.
مدعیان اقتباس قرآن از کتاب مقدس پنداشته‌اند که هامانِ کتاب مقدس، شخصیتی تاریخی مرتبط با مجال حکومت هخامنشیان در شوش میباشد، در حالی که منابع غیروابسته تاریخی وجود اینگونه فردی را در آن مجال تأیید نمی‌نماید.
منابع تاریخی حاکی از آن میباشد که هامان، مُردخای و اِستر در قصه مرتبط با خشایارشا، شخصیت‌هایی افسانه‌ای و ذهنی‌اند که اسم آن‌ها از اسم‌های حقیقی وواقعی مرتبط با فرهنگ‌های دیگر ـ زیرا بابل و عیلام ـ وام گرفته شد‌ه‌است.
رابطه در میان فرهنگ وتمدن مصر و فرهنگ‌های بابل و عیلام از یک سو و نتیجه ها کشفیات تازه درباره‌ی اسم هامان بر سنگ‌نوشته‌های هیروگلیف مصری، این احتمال را قوت میبخشد که اسم هامان از فرهنگ وتمدن مصر به بابل و عیلام منتقل گردیده و در غایت، مولف کتاب استر نیز از این اسم‌ها برای قصه‌پردازی خویش الهام گرفته باشد.
با اعتنا به موردها پیش‌ گفته، در‌این بین درصورتی که کسی در گیر غلط تاریخی گردیده باشد، آن مولف یا این که نویسندگان کتاب استر‌ می‌باشند و خیر قرآن و نبی اسلام.[۸]
جستارهای متعلق
فرعون
قارون
پانویس
سوره قصص، آیه ۶.
طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۶۸۶و۶۴۷؛ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۷، ص۳۲۷، ۳۳۱؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۱ق، ج۲۰، ص۶۲، ۲۳۹؛ ج۲۴، ص۱۰۴؛ زمخشری، الکشاف، دار الفکر، ج۳، ص۱۸۰.
طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۹، ص۷۸.
سوره قصص، آیه ۳۸؛ سوره مؤمن، آیه ۳۶.
صدوق، خصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۵۸.
جفری، کلمه و واژه‌های دخیل در قرآن مجید، ۱۳۷۲ش، ص۳۹۲.
خزائلى، اعلام القرآن، ۱۳۸۰ش، ص۶۶۰؛ رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۵۱۶
شاکر، «هامان و ادعای خطای تاریخی در قرآن»، ص۱۴۵-۱۶۴
یادداشت
داستانی در «سِفر استر» از اسفار ۳۹ گانه قسم عتیق از کتاب ها مقدس یهودیان. اِستِر با اسم "هدسه"، زاده شد البته به اسم استر جهانی شد.دختر یتیمی که در دربار خشایارشا و وزیرش هامان نفوذ داشت
منابع
جفری، آرتور، کلمه‌های دخیل در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، طهران، انتشار توس، ۱۳۷۲ش.
خزائلی، محمد، اعلام القرآن، طهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۰ش.
رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۷ق.
زحیلی، وهبة، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشّریعة و المنهج، بیروت، دار الفکر المعاصر و دارالفکر، ۱۴۱۱ق.
زمخشری، محمود بن قدمت، الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
شاکر، محمدکاظم و محمدسعید فیاض، «هامان و ادعای خطای تاریخی در قرآن»، در قرآن آشنایی، شماره پیاپی ۵، فصل بهار و فصل‌تابستان ۱۳۸۹ش.
صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
طبرسی، فضل و ادب بن الحسن، مجمع البیان فی تعبیر و تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی و مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۱۲ق.
طوسی، محمد بن الحسن، التبیان فی تعبیر و تفسیر القرآن، رسیدگی احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تعبیروتفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۹۳ق.
لینک و پیوند به خارج
هامان و ادعای خطای تاريخی در قرآن!
نبو
پیامبران در قرآن
اسم‌ها
محمد(ص) • نوح • ابراهیم • موسی • عیسی • انسان • اسماعیل • شعيب • پارسا • ادریس • یونس • یوسف • یعقوب • هارون • زکریا • یحییٰ • اسحاق • داوود • ایوب • لوط • هود • عزیر • سلیمان • احمد • الیسع • الیاس • یوشع
القا‌ب
ذا النون • ذبیح‌الله • ذوالکفل • خاتم النبیین • رحمة للعالمین • خلیل‌الله • کلیم‌الله • روح‌الله • اسرائیل
سوره‌ها
سوره انبیاء • سوره یونس • سوره نوح • سوره هود • سوره ابراهیم • سوره یوسف • سوره محمد
قبیله و تیم
بنی‌اسرائیل • ثمود • عاد • اصحاب رس • قبیله لوط • اصحاب سبت • قریش • مدین • نقبای بنی‌اسرائیل •

موعود باوری به‌معنای اطمینان به یک نجات‌نصیب میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی آدم‌ها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد. منجی موعود و نجات‌نصیب در نزد اقوام و ملل متفاوت با دین‌ها و تمدن‌های به طور کاملً مختلف، به اَشکال و صور متعدد و متنوعی مطرح شد‌ه‌است؛ البته همه حدوداً در‌این نکته متفق‌القول‌اند که نجات‌بخشی خواهد آمد و آن‌ها‌را از یوغ بندگی ستمکاران و حاکمان زورگو رهانیده، جامعه‌ای مملو‌از عدالت را به وجود خواهد آورد. هندوها انتظارِ دهمی تجلی ویشنو یا این که کالکی را دارا هستند؛ بودایی‌ها ظهور بودای پنجم را منتظرند؛ یهودیان مسیح (ماشیح) را نجات‌دهنده می دانند؛ مسیحیان، فارقلیط را می‌طلبند که عیسی مسیح مژده آمدنش را داده میباشد؛ و مسلمان ها قائل به ظهور مهدی مسجد قبا مشهد می‌باشند.

معنا‌شناسی
موعودباوری به معنای اعتقاد و باور به یک منجی(نجات‌نصیب) میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی بشر‌ها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد.[۱] منجی موعود و نجات‌نصیب در نزد اقوام و ملل متفاوت با آئین‌ها و تمدن‌های گوناگون، به طور‌های متنوعی مطرح گردیده‌است؛ ولی همگی در‌این نکته توافق دارا هستند که نجات بخشی خواهد آمد و آن‌ها را از ستم و حاکمان زورگو رها خواهد کرد و جامعه‌ای آکنده‌از عدالت به وجود آدرس مسجد قبا مشهد خواهد آورد.[۲]

موعودباوری در مکاتب فقهی
موعودباوری در ادیان متفاوت به سیرتکامل‌های متفاوت مطرح بوده و یک کدام از اعتقادات اصلی آن ها به شمار می‌رفته میباشد. به گفته برخی از پژوهشگران کمتر آئین و مذهب و ملتی یافت می گردد که به منجی موعودی یقین رزرو مسجد قبا مشهد نداشته باشد.[۳]

در ادیان شرقی
آئین هندو: در آئین هندو، موعود نجاتبخش موسوم به کالکی در نقطه پايان واپسین عصر وقتی از ادوار چهارگانه جهانی، یعنی کالی یوگه[۴] ظهور خواهد کرد. بنابر پندار هندویی، دنیا از چهار عصر رو به انحطاط درست شده میباشد. در چهارمی عصر، یعنی بعد از ظهر کالی، خرابی و تباهی سراسر دنیا را فرا میگیرد. زندگانی اجتماعی و معنوی به نازل‌ترین حدّ خویش نزول می‌نماید و موجبات زوال پایانی را آماده شماره تلفن مسجد قبا مشهد می‌سازد.[۵]
درین بعد از ظهر (کالی یوگه یا این که زمان انحطاط) که بنابر باورهای هندویی از نصف شب میان ۱۷ و ۱۸ ماه فوریه سال ۳۱۰۲ پیش از ولادت مسیح آغاز شده، و ما در حال حاضر در آن به رمز می بریم، صرفا به یک چهارم دَرْمه (آیین یا این که نظم کیهانی) شغل می‌گردد و سه چهارمش به آلزامیر ودیعت گردیده‌است. مردمان این عصر فاسق، ستیزه‌جو و زیرا گدایان، بداقبال و شایسته اقبالی نیستند. چیزهای بی‌بها را ارج می‌نهند، آزمندانه می خورند و در شهرهایی معاش می‌نمایند که مملو‌از دزدان میباشد.[۶] بر طبق ادیان و مدرسه‌های فلسفی هند،[۷]در نقطه پایان اینگونه زمان سیاهی، واپسین و د‌همین تجلّی (اوتارة) ویشنو موسوم به کالکی، سوار بر اسبی سپید و به هیأت آدم ظهور خواهد کرد. او سراسر عالم را سواره و با شمشیری آخته و رخشان در می‌نوردد تا بدی و خرابی را نابود نماید. با نابود کردن دنیا، وضعیت برای آفرینشی تازه آماده می شود تا در مهایوگای آینده، دیگر توشه عدل و داد و فضیلت بها یابند.[۸]

آئین بودیسم: در آئین بودا، درنگ منجی موعود با مضمون‌ میتْرِیه (کلمه‌ای سنسکریت به معنای کریم ومهربان) تبیین می گردد. در الهیات بودایی، اورا بودای پنجم[۹] و واپسین بودا از بودایان زمینی میدانند که هنوز نیامده میباشد، امّا خواهد آمد تا کلیه بشر‌ها را نجات دهد. در نمادنگاری بودایی، اورا به هیأت مردی نشسته که مهیا برخواستن میباشد، اکران می دهند تا نمادی باشد از شایستگی او برای قیام!
احادیث بودایی درباره شخصیت و کیفیت ظهور واپسین بودا یا این که منجی موعود یعنی هر کس خواهد آمد تا همگان را مژده رهایی داده و آن‌ها را از چرخه آهنین رجعت‌های مداوم به فقیه نجات دهد، همداستان نیستند. در سنّت مهایانه که یک کدام از دو سنّت یا این که مذهب اساسی بودایی میباشد، اعتنا بیشتری به شخصیت میتریه گردیده‌است. در احادیث مهایان‌های، شاکیه مونی که به عبارتی گُتمه بودای دارای اسم و رسم میباشد چهار‌مین بودا و میتریه که بعد از وی خواهد آمد، تحت عنوان بودای پنجم معرفی گردیده‌است. در حالی که در بعضا احادیث بودایی، گُتمه بودای هفتم میباشد و بوداسف (Bodhesattava) در بعدی و تحت عنوان واپسین بودا ظهور خواهد کرد. درباره معاش و آخر و عاقبت مقدّر میتریه نیز تحت عنوان واپسین بودا اختلاف وجود دارااست. در کانون پالی (منبع اساسی داده ها ما از دین بودای اول) مداقه چندانی به او نداده‌اند؛ صرفا در یک سوره (سوره چکه وتّی سیهه ناده) از این موسسه، اسم او‌را برده‌اند. امّا از اثرها غیر کانونی (غیر مقدس) دو تاثیر بدین آموزه تخصیص یافته میباشد.

در مهاوَنسه که به تاریخ سریلانکا میپردازد، روز شمار رویدادها مرتبط با قیام میتریه به وضوح اینگونه نقل شده میباشد:

«بعد از آن که شاکیه مونی به پری نیروانه (نیروانه بلندمرتبه) رسید، عالم پا به سراشیبی اجتماعی و کیهان شناختی بنیان؛ پنج هزار سال بعداز واپسین بودا، آفتاب آموزه‌های بودایی افول می‌نماید و ارتفاع قدمت آدمیان به ده سال فرو می‌کاهد. درین فرصت، چرخه وارونه می شود: معاش متحوّل گردیده، به نحوی که میانگین قدمت عموم به هشتاد هزار سال میرسد.[۱۰] با این عمرهای وقتگیر و زمینة مطلوب برای تعالیم بودا، یک چکره ورتین یا این که (راهنما) خواهد آمد. وی برای عموم رفاه و به روزی می آورد و آموزه‌های بودا را اشاعه می‌نماید. بعد از آن که اینگونه فضایی فردوس گون آماده آمد، میتریه از اسمان توشیته نزول می‌نماید، بودایی خود را به کمال میرساند، و درمه را به فرهیختگان می آموزد. مَها کشیپه، از مریدان پر رنگ بودا، از خلسه‌ای که بعد از پری نیروانه مدرس خود بدان فرو رفته بود، خارج می آید تا توشه دیگر بودا را سرویس نماید و آموزه‌های آن روشنی یافته را بشنود.»[۱۱]
دین کنفوسیوس: کنفوسیوس شعار رجوع به بعدازظهر فرزانه شاهان باستان را سرلوحه تامل‌های اصلاحی خود قرار داده بود و در فکر علاقه مندان این آیین گره میل کردن به فرزانگی شاهان وجود دارااست.[۱۲]
آئین تائو:در بستر فرهنگی و فقهی مردمان چین دین تائو در کنار آیین کنفوسیوس و دیگر مکاتب فکری نقش آفریده میباشد، منتهی در آیین تائو رگه‌های پر‌نور تری از منجی باوری و انتظار موعود را می‌قدرت بر آشنایی. بر اساس متن «معاش قدیس پایان الزمان و پردوردار طریقت» در 1سال جن – چن، یعنی بیست و نهمی سال از زمان شصت ساله که احتمالا ۳۹۲ باشد، لی هونگ ظهور خواهد کرد تا جهانی جدید بر پا نماید.[۱۳]
دین شینتو: ژاپن نیز همانند چین فرهنگ و تمدن و دیانتی یک‌سری گانه داراست و لذا آیین شینتو و آیین بودا در هم آمیخته و باطن مایه آرمان ها، بیم‌ها و امیدهای آن ملت را ساخته‌اند، به نحوی که شماری از مذهب ها منجی باوری در آنجا رمز بر آورده‌اند. که مهم ترین آنان عبارتند از: کورزو میکو که فردی به اسم کاواته بونجیرو (۱۸۸۳-۱۸۱۴م) اساس گذار آن بود و نهضت تنریکیو که درفش‌دار آن ناکایاما میکی (۱۸۷۸-۱۷۹۸م) میباشد.[۱۴]

عبداللّه بن جعفر حِمیری، فقیه و محدث شیعی سده سوم و چهارم هجری، صاحب و مالک تاثیر دارای اسم و رسم قُربُ الاِسناد و زنده در زمانه امامت امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) و همینطور در زمان غایب بودن صغری.او از اول اشخاصی میباشد که در حوزه علمیه کربلا به تربیت طلبه کوشش گمارده میباشد. سازه بر نقل روضه خوان طوسی، عبدالله بن جعفر حمیری دارنده هفده کتاب بود که فقط یک تاثیر وی به دست ما رسیده مسجد قبا مشهد میباشد.[۱]

به دنیا آمدن
از تاریخ ظریف میلاد و وفات عبدالله بن جعفر اطلاعی در مشت وجود ندارد، ولی بی شک در روزگار امامت امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) و در زمان غایب بودن صغرا می‌زیسته آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.

حمیری، از مشایخ و بزرگان قم بود، در سال‌های آخری قرن سوم به کوفه مهاجرت کرد و محدّثان آن شهر از او روایات بخش اعظمی شنید.[۲]

فرزندان
حمیری خلال فرزندش محمد، که شخصی پر اسم و رسم و مالک تألیفات بوده، سه فرزند دیگر، به اسم‌های احمد و جعفر و حسین، داشته میباشد که همه دارنده مکاتباتی با امام مجال(عج) رزرو مسجد قبا مشهد بوده‌اند.[۳]

راوی حدیث
حمیری نقش مهمی در ماجرا مکتوبات حدیثی محدّثان قم داشته میباشد.[۴] همینطور اسم او در سلسله ورقه ها روایی بخش اعظمی از اثر ها محدّثان شیعی کوفه و بخش ها دیگر شماره تلفن مسجد قبا مشهد چشم می‌گردد.[۵]

بعضا از اشخاصی که حمیری از آنان داستان کرده عبارت‌اند از:

احمد بن محمد بن خالد برقی[۶]
محمد بن حسین بن ابی الخطاب[۷]
محمد بن خالد طیالسی[۸]
ایوب بن نوح بن دراج[۹]
مهمترین راویان حدیث از حمیری نیز عبارت‌اند از:

فرزندش محمد بن عبدالله حمیری[۱۰]
احمد بن محمد بن یحیی عطار قمی[۱۱]
محمد بن همام اسکافی[۱۲]
محمد بن حسن بن ولید قمی[۱۳]
علی بن حسین بن بابویه[۱۴]
ابوغالب زُراری[۱۵]
محمد بن موسی بن متوکل[۱۶]
اما روضه خوان طوسی در رجال خویش[۱۷] بین اصحاب امام رضا (ع) از شخصی به اسم ابوالعباس حمیری خاطر کرده که خویی[۱۸] ـ با ارائه دلایلی، به عنوان مثال تاریخ هجرت حمیری به کوفه، که نجاشی آن را گزارش کرده ـ او را غیر از عبداللّه بن جعفر حمیری دانسته میباشد.[۱۹]

اثرها
حمیری اثرها زیادی تألیف کرده که اکثر اوقات مشمول موضوعات گزینه عشق و علاقه محدّثان آن زمان میباشد. مثلا موضوعاتی که محدّثان شیعه آن زمان اثرها زیادی درباره آن تدوین کرده‌اند، جواب‌های ائمه به سوال‌های اصحاب درباره مسائل فقاهتی و کلامی میباشد که مورد ها فراوانی از آنان در کتاب ها اربعه نقل گردیده است.[۲۰]

مکاتبات شرعی ـ کلامی
عبدالله بن جعفر حمیری بعضی مکاتبات دینی ـ کلامی فی مابین امامان شیعه و اصحاب را گردآورده و اثراتی با این زمینه تألیف نموده است.

او در کتاب مسائل الرجال و مکاتباتهم اباالحسن الثالث (ع)،[۲۱] طومار نگاری‌هایی فی مابین بعضی اصحاب امام هادی(ع) با وی را، که غالبا شامل مسائل شرعی میباشد، گرد آورده میباشد.

اسم بعضا از این اشخاص در منابع حدیثی دیگر آمده میباشد که عبارت‌اند از:

حسن بن صاحب و مالک[۲۲]
محمد بن جزک[۲۳]
حسین بن علی بن کیسان صنعانی[۲۴]
ایوب بن نوح[۲۵]
محمدبن سرو[۲۶]
علی بن ریان بن صلت[۲۷]
مسائلُ لأبی محمد الحسن
حمیری همینطور کتابی با تیتر مسائلُ أبی محمدالحسن علی ید محمد بن عثمان العَمری تألیف کرده که نقل قولهایی از آن در اثرها متعدد امامیه باقیمانده میباشد.[۲۸]

براساس این نقل قولها، به لحاظ می رسد که نصیب اعظم این کتاب، سوال‌های فقاهتی از امام عسکری(ع) بوده که حمیری آنان را از روش محمد بن عثمان عَمْری دو‌مین نایب خاص، به امام می‌رسانده و جواب‌هایی نیز از روش عمری می‌گرفته میباشد.[۲۹]

الدلائل
عبدالله بن جعفر حمیری اثراتی نیز در مسئله امامت تألیف نموده است. او کتاب مهمی با اسم الدلائل داشته میباشد[۳۰] که تا قرن هفتم جان دار بوده و بهاءالدین اربلی[۳۱] و ابن طاووس[۳۲] بخشهایی از آن را نقل کرده‌اند. ابن طاووس ورژن‌ای از این کتاب را، به خط احمد بن حسین ابن غضائری، در مشت داشته میباشد.[۳۳]

کتاب الغیبه
مثلا اثرها حمیری درباره غایب بودن، کتاب الغیبة میباشد. همینطور او تألیف دیگری دراین باره داشته که نجاشی[۳۴] هم از آن با اسم الغیبة و الحیرة خاطر کرده و احتمالا به عبارتی میباشد که طوسی، به گزارش ابوجعفر محمدبن جعفر ابن بُطّه قمی، اسم آن را الفترةُ والحیرة بیان نموده است.[۳۵]

ابن ابی زینب،[۳۶] ابن بابویه[۳۷] و روضه خوان طوسی در کتاب الغیبة[۳۸] احادیث فراوانی درباره غایب بودن از حمیری نقل کرده‌اند که برگرفته از اثرها او در‌این باب میباشد.

روضه خوان صدوق در کتاب التوحید[۳۹] روایاتی به گزارش مشایخ خویش از حمیری آورده که احتمالا از کتاب العظمة و التوحید یا این که کتاب التوحید و البداء و الارادة و الاستطاعة و المعرفة[۴۰] میباشد که روحانی طوسی[۴۱] از کتاب اخیر با تیتر التوحید و الاستطاعة و الافاعیل و البداء خاطر نموده است.

یرزا علی ثِقَةُالاسلام تبریزی (۱۲۷۷-۱۳۳۰ق)، دانا فقهی، تالیف کننده، اهل جنگ مشروطه تبریز و پیشوای شیخیه تبریز. در عاشورای ۱۳۳۰ به همپا هفت بدن دیگر به دار آویخته شد. از او کتاب‌ها، رساله‌ها و طومار‌هایی میراث مسجد قبا مشهد میباشد.

میلاد و نسب
او در رجب سال ۱۲۷۷ هجری قمری متولد شد. فرزند ارشد حاج میرزا موسی ثقة الاسلام و نواده حاج میرزا شفیع صدر ثقة الاسلام بود. جد پنجمش، میرزا محمد شفیع تبریزی، معاصر معدود فرمان روا افشار بود و به پاس خدمتی که به وی کرد، مستوفی حیطه آذربایجان شد. از آن پس این خانواده بعضی مناصب و مشاغل دیوانی و حکومتی را برعهده داشتند.[۱] میرزاشفیع تحصیلات شرعی خویش را در عتبات طی کرد و به رینگ درس سید کاظم رشتی (جانشین روحانی احمد احسایی) پیوست و بعد از برگشت به تبریز رهبر شیخیه آنجا شد. فرزندش، حاج میرزا موسی، نیز تحصیلات خویش را در عتبات عالیات کامل شدن کرد. وی از افراد با نفوذ تبریز و از علمای فعال آنجا در حادثه تحریمِ تنباکو آدرس مسجد قبا مشهد بود.[۲]

تحصیلات
میرزا علی تبریزی تحصیلات فقاهتی را در تبریز به پایان رسانید و آنگاه در عتبات نزد اساتیدی زیرا زین العابدین مازندرانی، آن را کامل شدن کرد. بعداز رجوع و برگشت به کشور ایران و فوت پدرش در ۱۳۱۹ق، مظفرالدین فرمان روا به توصیه ولیعهد، محمدعلی میرزا، کنیه ثقة الاسلام را به او اعطا کرد و وی به طور رسمیً سر کردگی شیخیه تبریز را بر ذمه گرفت.[۳] او سه توشه وصلت کرد و نتیجه ها این تزویج‌ها سه پسر و چهار دختر رزرو مسجد قبا مشهد بود.[۴]

مختصات
ثقة الاسلام در جمهوری اسلامی ایران و عتبات، فقه، اصول، حکمت، صحبت، تاریخ، جغرافیا، نجوم، متانت، دانش رجال و کتاب شناسی فراگرفت. وی به فارسی، عربی، ترکی و فرانسه احاطه داشت و در دانش تاریخ، سخن و مثنوی معنوی شناسی صاحب و مالک لحاظ بود.[۵] او را در سخنوری حاذق دانسته‌اند.[۶] وی به فلسفه و عرفان نیز عشق داشت.[۷] تحقیق خبر نامه‌ها و جراید اصلی عربی در تجدد و روشنفکری وی تأثیر بسزایی داشت و اطلاعاتش درباره نظام‌های جدیداجتماعی، مجالس وعظ و خطابه او‌را مقام هدایت اذهان عموم شماره تلفن مسجد قبا مشهد تشکیل داد.[۸]

ثقة الاسلام بیشتر اوقاتش را در کتابخانه فردی‌اش میگذراند و محترم‌های علمی و ادبی مشایعت داشت. امیرنظام گروسی، مهدی‌قلی هدایت، ادیب خلوت، سید محمد کاظم عصار، و ادیب الممالک فراهانی از معاشران وی بودند.[۹] در کتابخانه وی مجلسی ادبی برگزار می شد که تنی چند از ادبا و فضلای آن روز تبریز در آن کمپانی می‌کردند. وی خویش نیز ذوق وسلیقه شاعری داشت و اشعاری از وی باقی‌مانده میباشد.[۱۰] عشق و علاقه‌اش به یاد دادن، اورا برانگیخت تا برادران و فرزندانش را برای علم آموزی روانه اروپا و عتبات و طهران نماید.[۱۱]

معاش سیاسی
در انقلاب مشروطه
ثقة الاسلام از شروع تکان عدل و داد‌خواهی و آن‌گاه مشروطه طلبی، در زمره حامیان جدّی آن قرار داشت. او هنگام هجرت علما به قم و تحصن آن ها در آنجا، با ارسال تلگرام‌هایی به علما و مظفرالدین فرمان روا، خلال تامین از منظور‌های مهاجران، خواهان گشوده گرداندن آنها به طهران شد.[۱۲]

نمایندگی مجلس
بعداز برد نهضت مشروطه، به هنگام رأی گیری برای گزینش نمایندگان مجلس شورای ملی، او بیشترین رأی را فی مابین علما به دست آورد،[۱۳] اما نمایندگی را نپذیرفت.[۱۴] با تأسیس انجمن ایالتی آذربایجان، که محفل آزادی خواستار بود، ثقة الاسلام از حامیان و فعالان این انجمن و از نویسندگان مجله انجمن شد.[۱۵] حضور وی در انجمن ایالتی، در مقابل انجمن اسلامیه (محفل علمای مخالف مشروطه)، حمایت کننده‌ای برای مشروطه خواستار بود.[۱۶]

عیب گیری از مشروطه
او با وجود دلبستگی به مشروطه، از منتقدان جدّی آن به شمار میرفت و با رفتارهای نپخته و تند مشروطه خواستار به شدت مخالفت می کرد تا آنجا که کتابچه‌ای درباره توطئه‌های مشروطه طلبان نوشت.[۱۷] آخر و عاقبت نیز در اعتراض به تندروی‌های مشروطه خواستار، کناره نشینی سپردن کرد.[۱۸] به دنبال ارتقاء فشار انجمن تبریز به طهران، برای تنظیم هر چه سریع‌خیس قانون اساسی ایران و امضای آن در ربیع الاول و ربیع الآخر ۱۳۲۵ق، نمایندگان مجلس شورای ملی از ثقة الاسلام تقاضا کردند که عموم را ساکت کند تا آن‌ها بتوانند با تمرکز بیشتر قانون اساسی ایران را تهیه و تنظیم نمایند.[۱۹]

مشهور به مهربان آقاخان و آقاخان چهارم (۱۹۳۶–۲۰۲۵م)، چهل و نهمی امام شیعه ها اسماعیلیه آقاخانیه بود. وی از سال ۱۳۳۶ش به برهه زمانی ۶۸ سال رهبری اسماعیلیان را برعهده داشت و درین روزگار شغل‌های مختلفی در مسئله‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در سراسر عالم ایفا بخشید. برای مثال اقدامات وی تأسیس راءس جهانی امامت اسماعیلیه در لیسْبون پرتغال (۲۰۱۵م) و تبدیل کاخ هِنریک مِنْدونسا به دیوان امامت اسماعیلیه (۲۰۱۸م) بود. وی همینطور، ده‌ها بیمار ستان، مکتب، دانش گاه و مرکزها خدماتی و فرهنگی در بخشها متفاوت عالم ساخت. از سایر شغل‌های آقاخان تأسیس کانال پیشرفت آقاخان، مؤسسه مطالعات اسماعیلی، مشوق میان‌المللی معماری آقاخان و مشوق موسیقی آقاخان مسجد قبا مشهد میباشد.

مهربان آقاخان از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۵م جزو پنجاه شخصیت تأثیرگذار و فعال در دنیا اسلام معرفی گردیده است. او در سال ۲۰۱۰م بوسیله خبر نامه فُوربْس تحت عنوان یک کدام از ده خانواده سلطنتی ثروتمند عالم معرفی شد. وی ملیت کشورهای پرتغال، انگلیس، فرانسه و سوئیس را آدرس مسجد قبا مشهد داشت.

آقاخان چهارم در ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ش در ۸۸ سالگی در لیسبون درگذشت و بعداز مراسم‌تدفین در راس اسماعیلیه، در ۲۱ بهمن در حرم خانوادگی‌شان در اَسْوان مصر دفن شد. مرکزها و مؤسسات مختلفی همانند مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، مدیر انجمن ادیان و مذهبها حوزه علمیمه قم، مدیریت مجلس وحدت مسلمین پاکستان و شورای سراسری هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان درگذشت او را تسلیت رزرو مسجد قبا مشهد گفتند.

از امامان شیعهٔ اسماعیلیهٔ آقاخانیه، فرمانروا کریم ومهربان الحسینی دارای اسم و رسم به مهربان آقاخان یا این که آقاخان چهارم، چهل و نهمی امام ارثیِ شیعه‌ها اسماعیلیه آقاخانیه بود.[۱] بعد از مرگ پدربزرگش آقاخان سوم در ۱۱ ژوئیه ۱۹۵۷م/۲۰ تیر ۱۳۳۶ش،[۲] به وصیت وی، در سن ۲۰[۳] یا این که ۲۱ سالگی[۴] به رهبری فرقه اسماعیلیه رسید. آقاخان سوم، علی‌رغم داشتن دو پسر، نوه‌اش مهربان آقاخان را به جهت جوان بودن و تغییر‌و تحول وضعیت و حال و روز دنیا، به امامت پس از خویش منصوب شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرد.[۵]

وی ۶۸ سال امامت اسماعیلیه را برعهده داشت[۶] و تحولات بزرگی در حیطههای فکری، سیاسی و اقتصادی جامعه اسماعیلیان نزاری پدید آورد تا جایی که روزگار امامت او را زمانه طلایی اسماعیلیان نزاری خوانده‌اند.[۷]

قاخان چهارم در ۲۰۱۵م به دعوت دولت پرتغال، راءس جهانی امامت اسماعیلیه را در لیسبون پرتغال تأسیس و در ۲۰۱۸م کاخ هنریک مندونسا در لیسبون را به‌تیتر پایگاه امامت اسماعیلیه انتخاب کرد و آن را دیوان امامت اسماعیلیه نامید
کریم ومهربان آقاخان را شخصی پررنگ در کارها خیریه و بیزنس شمرده و گفته‌اند وی مانند مدیر‌جمهور یک مرز و بوم آیتم احترام قرار می‌گرفت.[۹] او‌را پاد شاه سوای مرزو بوم نیز نامیده‌اند.[۱۰] گفته میگردد که وی بیشتر به اصلاح وضع اقتصادی، اجتماعی و آموزشی پیروانش عشق و علاقه داشت.[۱۱] براساس فهرست منتشر گردیده از سوی «راءس سلطنتی مطالعات راهبردی اسلامی» در پایتخت اُرْدن، آقاخان به دلیل کار‌ها و همت‌های بشردوستانه و خیرخواهانه، از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۵م جزو پنجاه شخصیت تأثیرگذار و فعال در دنیا اسلام گزینش گردیده است.[۱۲]

شیعه ها اسماعیلی آقاخانیه، کریم و مهربان آقاخان را از نسل فرستاده(ص) میدانند.[۱۳] مهربان الحسینی را در کشورهای اروپایی،‌ معمولاً حضرت تبارک پرنس کریم ومهربان آقاخان چهارم می‌نامند.[۱۴]

آقاخانیه تداوم اسماعیلیه نزاریه و منسوب به حسنعلی سلطان ملقب به آقاخان محلاتی (درگذشت ۱۲۹۸ق)، امام چهل و ششم نزاریان، میباشند.[۱۵] کنیه آقاخان از سوی فتحعلی پاد شاه قاجار به حسنعلی فرمان روا اعطا شد و از آن به سپس امامان اسماعیلیه نزاریه با تیتر آقاخان خوانده شدند.[۱۶]

طبق وصیت‌طومار کریم و مهربان آقاخان و سنت اسماعیلیه مطابق انتخاب امام از سوی امام گذشته، بعداز کریم ومهربان آقاخان، فرزندش رحیم آقاخان (متولد ۱۹۷۱م) به‌تیتر پنجاهمین امام اسماعیلیه معرفی شد
مهربان آقاخان، در روزگار امامتش بر اسماعیلیه، شغل‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی زیادی در کشورهای متعدد داشت. نقل شده ده‌ها درمان‌گاه، مکتب، دانش کده و مرکزها خدماتی و فرهنگی از سوی وی در بخشها متفاوت دنیا ایجاد شده است ازجمله کالج آقاخان در کراچی پاکستان.[۱۸] مؤسسات ذیل امان اورا بیش تر از سیصد مؤسسه آموزشی و دویست مؤسسه بهداشتی برشمرده‌اند.[۱۹] بعضی از شغل‌های آقاخان عبارتند از:
تأسیس کانال توسعه و گسترش آقاخان یا این که بنیاد آقاخان (AKDN) در ژنو سوئیس در سال ۱۹۶۷م.[۲۰] این سازمان، تیم‌ای از مؤسسات غیردولتی میباشد که برای بهبود معاش و توانمندسازی عموم کشورهای در حالا گسترش، به‌ویژه در آسیا و آفریقا شغل می‌نماید. این کانال در بیشتراز سی مرز و بوم فعال میباشد.[۲۱] و پروژه‌هایی مانند ارسال امداد‌های بشردوستانه و تشکیل داد مریض‌خانه‌ها، مدرسه های و مرکز ها فرهنگی در بخش ها محروم را ایفا می‌نماید.[۲۲]
تأسیس مشوق میان‌المللی معماری آقاخان در سال ۱۹۷۶[۲۴] یا این که ۱۹۷۷م[۲۵] که پیرو شناسایی، تشویق و رواج معماری و پاسخگویی نیازهای عالم اسلام.[۲۶]
محرک موسیقی آقاخان که با غرض ارج نهادن به ابتکار، یادگرفتن و محافظت و احیای موسیقی در دنیا اسلام و کشورهایی که مسلمان‌ها حضور برجسته دارا هستند، از سوی آقاخان چهارم مبنا‌گذاری گردیده‌است.[۲۷]
تأسیس سازمان رواج سرویس ها صنعتی در سال ۱۹۶۳م و صندوق توسعه و گسترش اقتصادی آقاخان در سال ۱۹۸۴م از سایر عمل‌های آقاخان چهارم به شمار می‌رود.[۲۸] وی اپلیکیشن‌هایی نیز برای معماری اسلامی در دانشکده‌هایی همانند دانشکده هارْوارد و مؤسسه تکنولوژی ماساچوسِت داشت و در تجدید بنا بناهای تاریخی اسلامی در بخش ها گوناگون عالم نقش داشت

دختر رَبیعه کنیز امام علی(ع) بود که با اسم صَهبای تَغلِبی شناخته میشد.[۱] برخی از دانشمندان او‌را در ستون ملازمان امام حسین(ع) در کربلا به‌شمار آورده‌اند.[۲] به گفته عده ای از تاریخ‌نگاران اسم پدرش ربیعه بوده میباشد.[۳] اما بعضا از سایر گزارش‌های تاریخی، اسم‌هایی مانند عباد بن ربیعه را به‌تیتر اسم بابا وی بیان کرده‌اند.[۴] محمدصادق کرباسی، متفحص شیعی صهبا را کنیه ام‌حبیب دانسته میباشد.[۵] او در حمله خالد بن ولید به ناحیه عَین‌التَمْر در حوالی الانبار[۶] و یا این که در نزاع‌ دیگری به اسارت مسجد قبا مشهد درآمد.[۷]

بعضی از پژوهشگران معتقدند که حضرت علی(ع) در ماه رجب سال ۱۲ق صهبا را به مبلغ ۴۰ دینار خریداری کرد.[۸] بیان شده که حضرت علی(ع) در تعریف ام‌حبیب، اورا جان خویش خوانده میباشد.[۹]کرباسی با استعمال از برخی قرائن تاریخی؛ مانند به دنیاآمدن صهبا در طی پیامبراکرم(ص)،[۱۰] تاریخ احتمالی تولد اورا سه سال قبل از سفر فرستاده به مدینه تیتر نموده است.[۱۱] او همینطور با اعتنا به‌این که بعد از سال ۶۱ق گزارشی از صهبا در تاریخ یافت نشده، وفات اورا سال ۶۱ق در شهر مدینه بیان نموده آدرس مسجد قبا مشهد است.[۱۲]

صهبا اُم‌ّوَلَد بوده و از امام علی(ع) صاحب و مالک یکسری فرزند بود. اسم آن‌ها به این تفصیل میباشد:عُمَر: از وی با تیتر قدمت اکبر[۱۳] یا این که قدمت اَطرَف حافظه میگردد.[۱۴] طبق بعضی نقل‌ها عُمر بن خطاب این اسم را برای وی برگزید.[۱۵] او را واپسین بازمانده از فرزندان حضرت علی(ع) به شمار آورده‌اند.[۱۶] قدمت اطرف در طول حکومت ولید بن عبدالملک،[۱۷] در ۸۵ سالگی[۱۸] و یا این که کمتر از آن[۱۹] در شهر یَنبُع از عالم رفت.[۲۰] بعضا مقاتل آورده‌اند که او در حادثه کربلا به شهیدشدن رسیده میباشد.[۲۱] جعفر مرتضی، پژوهشگر شیعی این احتمال را مطرح کرده که امام علی(ع) فرزند دیگری به اسم قدمت داشته که در کربلا به شهیدشدن رسیده رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۲]

رُقیّه: با تیتر رقیه کبری[۲۳] که او را همسر مسلم بن عقیل دانسته‌اند.[۲۴] برای وی از مسلم سه فرزند به اسم‌های عبدالله، علی و محمد برشمرده‌اند که عبدالله در حادثه کربلا به شهیدشدن رسید.[۲۵] نقل شده میباشد رقیه به یاور مادرش صهبا در کاروان امام حسین(ع) حضور داشتند.[۲۶] سید علی شهرستانی حضور صهبا در کربلا را نپذیرفته میباشد.[۲۷] زینب فواز عاملی، محل قبر رقیه را قاهره در مصر دانسته میباشد.[۲۸] به گفته تاریخ‌نگاران، عُمر و رقیه دوقلو شماره تلفن مسجد قبا مشهد بودند.[۲۹]

عباس: برخی گزارش‌ها حکایت از وجود فرزند دیگری برای رقیه به اسم عباس اصغر داراست. محمدصادق کرباسی انتساب اینگونه فرزندی به صهبا را غلط در گزارش تاریخی می داند.[۳۰]
پانویس
ابونعیم اصفهانی، معرفةالصحابه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۸؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۴۷.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۴۷؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۰-۱۴۱۳ق، ج۲۱، ص۴۶۸؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۱۹.
بیضون، موسوعة کربلاء، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۱۲۲.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۴.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۱۵۴؛ ابن‌کثیر، البدایه والنهایه، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۳۶۷؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۸.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۴۵.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۳.
قطب راوندی، مکارم اخلاق و رفتار النبی و الائمه، ۱۴۳۰ق، ص۱۹۵.
ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۱۹؛ کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸-۱۳۹.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۱۱۷.
ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابی‌طالب، ۱۴۱۷ق، ص۳۳۱.
مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۰-۱۴۱۳ق، ج۲۱، ص۴۶۹.
ابن‌عساکر، تهذیب‌التهذیب، ۱۳۲۵-۱۳۲۷ق، ج۷، ص۴۸۵.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۳.
ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۴۷.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۴۶.
برزنجی، درست و ضعیف تاریخ طبری، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۴۲۲.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۴۹؛ امینی، اصحاب امیرالمؤمنین، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۳۷.
عاملی، الصحیح اینجانب سیرة الامام علی، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۸۴.
ابن ابی‌الدنیا، مقتل علی بن ابی‌طالب، ۱۴۱۱ق، ص۱۱۹.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۹۷.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۶۶.
فواز عاملی، الدر المنثور فی طبقات ربات الخدور، ۱۳۱۲ق، ص۲۰۶.
ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۵، ص۳۰۵.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۹.
منابع
ابن‌ ابی‌الدنیا، عبدالله بن محمد، مقتل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، قم، مجمع احیاء الثقافة الاسلامیه، چاپ نخستین، ۱۴۱۱ق.
ابن‌اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، رسیدگی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اولیه، ۱۴۱۷ق.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه فی تمییز الصحابه، بازرسی عادل احمد و علی معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اولیه، ۱۴۱۵ق.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب‌التهذیب، حیدرآباد دکن، مظبعة دائرة المعارف النظامیه، چاپ نخستین، ۱۳۲۵-۱۳۲۷ق.
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، مطالعه علی محمد قدمت، قاهره، مکتبة الخانجی، چاپ نخستین، ۱۴۲۱ق.
ابن‌عساکر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، رسیدگی قدمت بن غرامه عمروی، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر، ۱۴۲۵ق.
ابن‌عنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب، قم، مؤسسه انصاریان، ۱۴۱۷ق.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن قدمت، البدایه و النهایه، مطالعه علی شیری، بیروت، دار احیاء‌ التراث العربی، چاپ اولیه، ۱۴۰۸ق.
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، معرفةالصحابه، مطالعه عادل بن یوسف العزازی، الریاض، دارالوطن للنشر، چاپ نخستین، ۱۴۱۹ق.
البرزنجی، محمد بن طاهر، درست و ضعیف تاریخ طبری، بیروت، دار ابن‌کثیر، چاپ اولیه، ۱۴۲۸ق.
امینی، محمدهادی، اصحاب امیرالمؤمین علیه‌السلام و الرواة عنه، بیروت، دار الکتب الاسلامی، ۱۴۱۲ق.

(درگذشته سال ۶۲ قمری) کارگزار امام علی(ع) در اصطخر. منذر در مبارزه جمل و صفین در سپاه امام علی(ع) بود. حضرت علی(ع) اورا به خیال و خاطر منزلت پدرش جارود، به کارگزاری اصطخر منصوب کرد البته بعد از مدتی به جهت خوشگذرانی منذر، امام علی(ع) اورا عزل کرد. وی همینطور طومار و طومار‌رسان امام حسین(ع) به بزرگان بصره را تسلیم ابن زیاد کرد. او بابا زن عبیدالله بن زیاد حکم کننده بصره بود. منذر در قیام مختار بی‌طرف بود. او مدتی کارگزار امویان در هند نیز مسجد قبا مشهد بود.

معاش‌طومار، منذر بن جارود بن عمرو بن حبیش العبدی در طی حیات فرستاده اکرم(ص) چشم به جهان گشود. او از فامیل عبدالقیس و از قبیله صعصعه بن صوحان میباشد.[۱] منذر در زمان حکومت امام علی(ع) به عنوان مثال یاران او بود، ولی در سال‌های پایان قدمت، به امویان رغبت یافت و تحت عنوان کارگزار یزید بن معاویه از سوی عبیدالله بن زیاد در حوزه‌‌ای از هند منصوب شوید.[۲] وی در به عبارتی‌جا در سال ۶۲ هجری قمری وفات آدرس مسجد قبا مشهد کرد.[۳]

عصر زمام‌داری امام علی(ع)، منذر در نبرد جمل و پیکار صفین در رکاب امام علی(ع) جنگید. بعداز پیکار جمل منذر سؤالی را درباره آخرالزمان از امیرالمؤمنین(ع) پرسید که امام پاسخی کامل به وی و دیگر اصحاب اعطا کرد.[۴]، او در جریان پیکار صفین نقش مثبتی در تهییج عموم برای کمپانی در نبرد اعمال نمود[۵] و در ماجرای حکمیت نیز علاوه بر خلل سخنانی به امام اعلام وفاداری رزرو مسجد قبا مشهد کرد.[۶]

منذر بن جارود بعداز مبارزه صفین تحت عنوان فرمان‌دار استخر عجم منصوب شد؛ البته به‌دنبال اخباری درباره خوشگذرانی او، امام علی(ع) در طومار‌ای باعث اتکا به منذر را مقام پدرش گفت و علاوه بر برشمردن اشتباهاتش او را از این منزلت عزل نمود.[۷] منذر بعداز رجوع و برگشت به کوفه زندانی شد البته بعداز شفاعت صعصعه بن صوحان و پرداخت سی‌هزار درهم جریمه، از زندان آزاد شوید.[۸] بر پایه ی حیث برخی، منذر هم‌حیث با خوارج شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۹]

برخورد به دعوت امام حسین(ع)
منذر بن جارود هنگام شروع قیام امام حسین(ع) از بزرگان بصره بوده میباشد.[۱۰] امام حسین(ع) در طومار‌ای به بزرگان بصره برای مثال منذر دعوت به ملازمت نمود. او طومار و طومار‌رسان (سلیمان بن رزین) را تسلیم عبیدالله کرد.[۱۱] درباره خوی وی با سلیمان بن رزین دو حیث وجود دارااست. گردآوری‌ای معتقدند که منذر به گمان آنکه طومار از جانب عبیدالله بن زیاد(۳۳-۶۷ق) بوده اینگونه عملی را مرتکب گردیده است.[۱۲] ولی بعضی دیگر این مبادرت را متأثر از هم‌سوئی او با عبیدالله میدانند. اینان شاهد این هم‌سوئی را وصلت دختر منذر با ابن زیاد میدانند.[۱۳]

بی‌طرفی در قیام مختار
منذر در پیکار مختار ثقفی با مصعب بن زبیر خلال رد دعوت مصعب، به ملازمت گردآوری‌ای از نزدیکان خویش به کرمان گریخت و موضع بی‌طرفی اتخاذ کرد. او درین شهر عموم را به بیعت و ملازمت و همراهی با عبدالملک مروان دعوت نمود.[۱۴]

پانویس
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۴۸۸.
بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ج۱، ص۴۱۸.
ابن سعد، الطبقات الكبری،بیروت، ج۶، ص۸۳
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ص۴۸۸.
ابن أَعْثَم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۹۰.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۲۰۳.
زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۲۹۲
ثقفی، الغارات، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۹۷؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی،‌ دار صادر، ج۲، ص۲۰۴.
الزرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۲۹۲.
دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ج۱، ص۲۳۲.
دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ج۱، ص۲۳۱.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۳۷.
مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ج۱۱، ص۳۸۴.
دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ج۱، ص۳۰۵.
منابع
ابن اعثم، محمد بن علی، الفتوح، بازرسی: علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱ق.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، پژوهش: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
ثقفی، ابراهیم، الغارات، تلخیص و ترجمه: عبدالمحمد آیتی، طهران، وزارت تمدن و موعظه اسلامی، ۱۳۷۴ش.
دینوری، الأخبار الطوال، مطالعه: عبدالمنعم عامر، قاهره، احیاءالکتب العربی، ۱۹۶۰م.
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم، ۱۹۸۹م.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگرافراد، پیام امام امیرالمؤمنین(ع) تعبیر و تفسیر نهج البلاغه، قم، مکتب الامام علی بن ابیطالب علیه‌السلام، ۱۳۸۶ش.
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‎تا.

دارای شهرت به ابن اشعث (درگذشت: سال ۶۷ قمری)، از عاملان رخداد کربلا. وی فرماندهی نیروهای ابن زیاد را در دستگیری مسلم بن عقیل بر ذمه داشت. در روز عاشورا انتساب امام حسین(ع) به رسول اکرم(ص) را انکار کرد. بعد از اتفاق کربلا از معارضان قیام مختار بود و نیروهای مختار به وی دست نیافتند. سرنوشت در پیکار مصعب بن زبیر با مختار ثقفی مسجد قبا مشهد کشته شد.

نسب و خویشان ، بابا محمد، اشعث بن قیس کندی مدیر بستگان کنده و کارگزار امام علی(ع) در آذربایجان بود. وی در نزاع صفین در لشکر امام علی(ع) بود و در تحریک خوارج بر ضد امام علی نقش داشت.[۱]مامان وی، ام‌فروه دختر ابوقحافه بود. از این رو خواهرزاده خلیفه اولیه میباشد.[۲] برادرش قیس بن اشعث در اتفاق کربلا از سپاهیان قدمت بن سعد بود.[۳] خواهرش جعده همسر امام حسن مجتبی(ع) بود که وی را به شهید شدن آدرس مسجد قبا مشهد رساند.[۴]

امام درستگو(ع)، اشعث بن قیس را در شهیدشدن امام علی(ع)، و پسرش محمد را در شهید شدن امام حسین(ع) سهیم دانسته و به نقش دخترش جعده در شهید شدن امام حسن(ع) اشاره نموده است.[۵] دستگیری مسلم بن عقیل ، محمد بن اشعث از افرادی بود که علیه حجر بن عدی، شهیدشدن اعطا کرد.[۶] وی همینطور در پراکنده کردن همسایه کوفه از فضا مسلم بن عقیل نقش داشت.[۷] وی فرماندهی نیروهایی را بر ذمه داشت که از طرف عبیدالله بن زیاد با حمایت دادن به مسلم بن عقیل، او‌را بازداشت رزرو مسجد قبا مشهد کردند.[۸]

روز عاشورا، محمد بن اشعث در روز عاشورا، انتساب امام حسین(ع) به نبی(ص) را انکار کرد. از این رو امام حسین(ع) اورا نفرین کرد.[۹] [یادداشت ۱]به گفته بعضا منابع، بعداز نفرین امام حسین(ع)، ابن اشعث برای قضای حاجت به کناری رفت و عقربی او‌را نیش زد و جان بخشید.[۱۱] اما این گفته با گزارش منابع سابق‌خیس از کار وی در قیام مختار[۱۲] و قتلش در نبرد مصعب با مختار در سال ۶۷ قمری[۱۳] ناسازگار شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.

بعداز اتفاق کربلا
حَوشَب بن یعلی هَمدانی، قصر و روستای ابن اشعث در قادسیه را به امر مختار محاصره کرد تا او‌را بازداشت نماید. ولی ابن اشعث از در نهفته فرار و گریز کرد. به فرمان مختار قصر اورا ویران کردند و با مصالح آن، منزل حجر بن عدی که به دست طرف داران ابن زیاد ویران گردیده بود تجدید بنا شد.[۱۴]

محمد بن اشعث و دیگر قاتلان امام حسین، همین که شنیدند مختار در جستجوی آن ها میباشد، گریختند. وقتی که از کودتا هم محلی کوفه آگاه شدند به کوفه برگشتند و فرماندهی این کودتا را بر ذمه گرفتند. ولی همین که‌این کودتا باخت خورد، محمد بن اشعث به یاروهمدم شبث بن ربعی و دیگر قاتلان امام حسین (ع) به بصره گریختند و مصعب بن زبیر را به پیکار با مختار تحریک کردند.[۱۵] وی در ۶۷ق طومار مصعب را به مهلب بن ابی صفره کارگزارش در عجم رساند.[۱۶]

ابن اشعث سال ۶۷ قمری در پیکار مصعب با مختار کشته شد.[۱۷] ابن حبان گفته میباشد که او به دست مختار کشته شد.[۱۸]

عبدالرحمن بن محمد بن اشعث
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: عبدالرحمن بن محمد بن اشعث
عبدالرحمن بن محمد بن اشعث كندی (درگذشت: ۹۵ق) فرزند محمد بن اشعث، از حامیان خویشاوندان اموی بود ولی کم کم به یکی معارضان آن ها تبدیل شد و علیه آنها دست به کودتا زد. کودتا وی از سال ۸۱ قمری تا ۸۲ قمری ادامه یافت و دامنه آن از سیستان تا بصره توسعه و گسترش پیدا کرد. او به جهت همین کودتا علیه حجاج بن یوسف جهانی شد.[۱۹]

پانویس
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۹۶؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۵۶۱.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۵۰.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۲۳.
مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۲۷.
کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ق، ج۸، ص۱۶۷.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۵۴.
دینوری، خبر ها الطوال، ۱۳۶۸ش، ص ۲۳۹.
اصفهانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفة، ص۱۰۷؛ ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۳۳.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۹۷. ج۶، ص۲۴۲؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۵، ص۳۰۲.
ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۴۲؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص ۲۵۲.
مقرم، مقتل الحسین، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۰؛ صدوق، امالی، ۱۴۰۰ق، ص۱۵۸.
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۶۴؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۵۹.
ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۴۲؛ دینوری، خبرها الطوال، ۱۳۶۸ش، ص ۳۰۱-۳۰۴؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج ۳، ص ۹۸؛ ابن‌اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۲۷۷.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج ۶، ص ۶۶؛ ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج ۶، ص ۲۵۴-۲۵۵.
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج ۶، ص ۶۴؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۵۹.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۹۴.
دینوری، خبر ها الطوال، ۱۳۶۸ش، ص ۳۰۱-۳۰۴؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۸؛ ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۲۷۷؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۱۱۵.
ابن حَبَّان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۵، ص۳۵۲. به گزارش محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۲۹۶.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۳۸.
یادداشت
وأي قرابةٍ بينك وبين محمد صلّى الله عليه وسلّم؟در دیداری که مختار با عبدالرحمن پسر محمد بن اشعث داشت به وی ذکر کرد که پدرش (محمد بن اشعث) روز کربلا(روز تاسوعا) اینگونه سخنی را به امام حسین(ع) گفته میباشد. [۱۰]
منابع
ابن‌حَبّان، محمد بن حبان، الثقات، بیروت، موسسة الکتب الثقافیه، ۱۳۹۳ق.
ابن‌اثیر، علی بن ابی کرم، الکامل فی التاریخ،‌ بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
ابن‌اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، استیناف: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
ابن‌جوزی(ابوالفرج)، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، بازرسی: محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا،‌ بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، رسیدگی علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
اصفهانی(ابوالفرج)، علی بن حسین، مقاتل‌الطالبیین، بازرسی: سید احمد صقر، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
بلاذری، احمد بن یحیی، جمل اینجانب انساب‌الأشراف، مطالعه: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
دینوری، احمد بن داود، الأخبارالطوال، مطالعه: عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
ری شهری، محمد و...، دانشنامه امام حسین(ع)، ترجمه: محمد مرادی، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق/۱۳۸۸ش.
صدوق، محمد بن علی، أمالی، اعلمی، بیروت، ۱۴۰۰ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، استیناف: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.

(۹۷ - ۱۴۵ق) دارای اسم و رسم به قتیل باخَمن را، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع)، اخوی نفس زکیه و دو‌مین قیام‌کننده علوی علیه خلافت بنی عباس بود. وی بعد از کشته شدن نفس زکیه (۱۴۵ق)، در بصره قیام کرد و گردآوری زیاد از زیدیان، معتزلیان به وی پیوستند و ابوحنیفه از وی پشتیبانی کرد، ولی در غایت قیام به فیض نرسید و ابراهیم در ناحیه باخمرا، مجاورت کوفه مسجد قبا مشهد کشته شد.

به دنیا آمدن و نسب ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسن در سال ۹۷ قمری متولد شد. بابا او عبدالله محض میباشد. عبدالله فرزند حسن مثنی و نوه امام حسن مجتبی(ع) میباشد. شخصیت ، ابراهیم‌ بن عبداللـه مردی ادیب و محدّث بود[۱] و پدرش عبداللـه اورا برگزید تا به سؤالات مؤسّسان مذهب اعتزال زیرا واصل‌ بن عطا و عمرو بن عبید جواب دهد.[۲] وی شعر نیز می‌سرود و در نزد کامل ضبّی که از طرف داران نهضت بود، تیم‌ای از اشعار ترتیب بخشید که آنگاه‌ها به مفضّل منسوب آدرس مسجد قبا مشهد شد.[۳]

قیام بر ضد عباسیان ، نوشته‌علمیٔ اساسی: قیام ابراهیم بن عبدالله ،با روی کارآمدن منصور عباسی مخالفت علویان با عباسیان علنی شد[۴] و بعد از زندانی شدن عبداللـه محض و خانواده‌اش در عراق، ابراهیم و محمد (فرزندان عبدالله) مخالفت خویش را شدت بخشیدند. محمد در سال ۱۴۵ق قیام کرد[۵] و ابراهیم نیز در نخستین رمضان ۱۴۵ق در بصره دست به قیام رزرو مسجد قبا مشهد زد.[۶]

دو ماه بعداز اعلام قیام بر ضد عباسیان، سپاه ابراهیم در ۱ ذی‌القعده ۱۴۵ق از بصره به سمت کوفه رفت[۷] و منصور عباسی نیز عیسی بن موسی را با هیجده هزار نفر روانه نبرد با ابراهیم کرد.[۸] دو سپاه در حیطه باخمرا در ۱۶ فرسخی (حدود ۸۸ کیلومتر) کوفه به‌هم رسیدند. رویا رویی این دو تیم حدود دو ماه به‌ارتفاع شماره تلفن مسجد قبا مشهد انجامید.

در اولِ نبرد صفوف مقدم عباسیان ناکامی سنگینی خوردند.[۹] اما بخشی از سپاه عباسی از پشت به سپاه ابراهیم حمله کردند[۱۰] که ضربه سنگینی به سپاه ابراهیم وارد تشکیل داد. با اصابت تیری به گلوی ابراهیم و کشته‌شدن او در ۲۵ ذی‌الحجه ۱۴۵ق سپاه علویان ضعیف شد و اقتدار روحی سپاه عباسیان ارتقاء یافت.[۱۱] از این‌رو موفقیت اول علویان مکان خویش را به باخت اعطا کرد و قیام ابراهیم نافرجام ماند. بعد از کشته شدن ابراهیم رمز او را از بدنش مستقل کرده و نزد خلیفه بردند و پیکر او را در باخمرا دفن کردند
منابع
یعقوبی، تاریخ، بیروت، ۱۳۷۹ق.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین، مقاتل الطالبیین، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۴۱۹ق.
خلیفه بن خیاط، تاریخ، به عملکرد سهیل زکار، دمشق، ۱۹۶۸م.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بيروت، دار الكتب العلميه، ۱۴۰۷ق.
ابن اثیر، الکامل، بیروت، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
ابن قتیبه، عبداللـه‌بن مسلم، المعارف، به سعی گنج عکاشه، قاهره، بی‌نا، ۱۹۶۰م.
مهدوی عباس آباد، محمدرضا، قیام محمد بن عبدالله (نفس زکیه) اول قیام علویان علیه عباسیان، نشریه دانش گاه علم ها اجتماعی و انسانی دانش گاه تبریز، ش۱۶.
پانویس
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۲۷۳.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۲۵۸.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۳۲۰.
مهدوی عباس آباد، «قیام محمد بن عبدالله (نفس زکیه) اولیه قیام علویان علیه عباسیان»، ص۱۳۴.
ابن قتیبه، المعارف، ۱۹۶۰م، ص۳۷۸.
خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۲، ص۶۴۹.
یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۳۷۷.
ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۵۶۷ و ۵۶۸.
طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۳.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۷۸.
طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۶.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۷۸؛ یاقوت، معجم البلدان، ۱۳۷۴ق، ج۱، ص۳۱۶.