(۹۱۸ق-۹۸۴ق)، بابا روضه خوان بهائی، ملقب به عزالدین، از علمای شیعی و اهل جبل برهان و از شاگردان شهید ثانی بود.با تشکیل دولت صفوی و فشار دولت عثمانی بر بخشها شیعه نشین قلمرو خویش، حارثی به کشورایران مسافرت کرد و منصب روحانی الاسلامی شهرهای قزوین، مشهد و هرات را ذمه دار شد. حارثی همچون دیگر علمای جبل دلیل، در جابجایی ارثیه حدیثی و علمی شیعه به کشور ایران سهم به سزایی مسجد قبا مشهد داشت.
به دنیاآمدن و نسب ، او در نخستین محرم ۹۱۸ق[۱] در روستای جُبَع، مجاورت شهر صیدون، در خاندانی پر اسم و رسم متولد شد.[۲] نسب او به حارث بن عبدالله هَمْدانی، از یاران امام علی(ع) می رسد.[۳]جدّ حارثی، محمد بن علی جباعی/ جبعی، از عالمان تبارک جبل ادله و مؤلف مجموعة الجباعی بود.[۴] بابا حارثی، عبدالصمد بن محمد، نیز از عالمان بنام بوده و شهید ثانی او را به دانش و زهدوتقوا ستوده آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۵]
تحصیلات ، حارثی در زادگاهش یه خرده نزد حسن بن جعفر کرکی و بیشتر نزد شهید ثانی درس یادگرفت. او در سفرهای شهیدثانی به مصر، استانبول و عراق اورا ملازمت و همراهی کرد و در ۹۴۱ق از شهید ثانی اذن اخذ کرد.[۶] شهید ثانی درین اذن او را ستوده رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۷]
سفر به کشورایران ، تشکیل دولت صفوی و تشدید فشار دولت عثمانی بر بخش ها شیعهنشین پایین سلطهاش، بهویژه جَبَل استدلال، به هجرت عالمان این ناحیه به جمهوری اسلامی ایران انجامید.[۸] حارثی نیز پس از پدید داخل شدن دشواریهایی برای استادش، شهید ثانی، ظاهراً در ۹۵۶ق به عراق و بعد از آن نزدیک به ۹۵۸ـ۹۶۱ق یاور با خانوادهاش به کشورایران شماره تلفن مسجد قبا مشهد مسافرت کرد.[۹]
اصفهان
حارثی، به نوشته خویش، [۱۰] نخست ورود به جمهوری اسلامی ایران در اصفهان اقامت گزید. در آنجا علی بن هلال منشار کرکی عاملی (متوفی ۹۸۴ق)، روحانی الاسلام اصفهان، از وی استقبال کرد.[۱۱]
قزوین
بعداز سه سال اقامت و درس دادن در اصفهان، آوازه علمی حارثی و سفارش روحانی علی منشار موجب شد پاد شاه طهماسب اولیه او را به قزوین، پایتخت صفویه، دعوت نماید و به منزلت روحانی الاسلامی آنجا منصوب کند. وی هفت سال در قزوین ماند و در آنجا به اقامه نماز آدینه، که آن را واجب عینی میدانست، اقدام کرد.[۱۲]
مشهد
فرمان روا طهماسب در ۹۷۰ق، ظاهراً به دلایل سیاسی و اختلافات حارثی با سید حسین کرکی (متوفی ۱۰۰۱ق)، در بعضی مسائل دینی، حارثی را از روحانی الاسلامی قزوین برکنار و به روضه خوان الاسلامی مشهد منصوب کرد.
هرات
حارثی بعد به هرات رفت و هشت سال در آنجا به درس دادن و وعظ پرداخت و روحانی الاسلام هرات نیز بود.[۱۳] به نوشته افندی اصفهانی، [۱۴] به منجر اقدامات علمی و عملهای اجتماعی حارثی، بخش اعظمی از هم محلی هرات و نواحی محیط آن به مذهب تشیع گرویدند و طلاب بخش اعظمی برای آموزش دانش از حارثی به آنجا روی آوردند. حارثی تا ۹۸۳ق منصب روضه خوان الاسلامی هرات را برعهده داشت.
بحرین
در سال ۹۸۳ق به قصد حج، رهسپار مکه شد و بعد از زیارت مکه و مدینه، به بحرین رفت و در آنجا اقامت نمود.[۱۵] حارثی در ۸ ربیعالاول ۹۸۴ق درگذشت و در قریه مصلی، از توابع هَجَر بحرین، به خاک ودیعه شد.[۱۶] روحانی بهائی قصایدی در سوگ پدرش سروده میباشد.[۱۷]
مختصات
حارثی، همچون دیگر علمای جبل ادله، در جابجایی ارثیه حدیثی و علمی شیعه به کشورایران سهم مهمی داشته میباشد و عالمان کشورایران و ماوراءالنهر برای طلب دانش نزد او میرفتند.[۱۸] بعضا منابع با استناد به اثرها حارثی، از گرایش وی به تصوف و مدح مشایخ صوفیان کلام گفتهاند.[۱۹]
شاگردان
حارثی شاگردان زیادی پروراند و به علمای اکثری اذن نقل حدیث اعطا کرد، مثلا به فرزندش روضه خوان بهائی، حسن بن زین الدین مالک معالم الاصول، میرداماد، منصور بن عبدالله شیرازی مشهور به صادق، بدرالدین حسن بن علی شدقم مدنی، فقید و ادیب قرن دهم[۲۰] و....
شغلهای علمی
به عنوان مثال شغلهای علمی حارثی تصحیح و رویا رویی منابع حدیثی گذشته بوده میباشد. افندی اصفهانی[۲۱] و حر عاملی[۲۲] به ورژنای از تهذیب الاحکام به خط حارثی، که آن را نزد شهید ثانی رویارویی نموده است، اشاره کردهاند.[۲۳] همینطور افندی اصفهانی[۲۴] از بعضا اثرها روحانی طوسی دربین کتاب ها وابسته به شهیدثانی گزارش داده که خط حارثی بر آن ها بوده میباشد.
تألیفات
کتابهای حدیثی
وصول الاخیار الی اصول الاخبار که بعداز کتاب الرعایة فی دانش الدرایة شهیدثانی، یکی متن ها اصلی درایة الحدیث در بعد از ظهر صفوی بوده وقبل از ۹۶۰ق در مشهد تألیف گردیده است.[۲۵]
کناره بر خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال تاثیر علامه حلّی؛
کنارهای با تیتر التعلیقات بر صحیفه سجادیه؛
الاربعون حدیثا، که در آن چهل حدیث اخلاقی را عدهآوری نموده است.[۲۶]
کتابهای شرعی و اصولی
تفصیل قواعد الاحکام؛
تفصیل تهذیب نحوه الوصول الی دانش الاصول، هر دو از علامه حلّی؛ [۲۷]
رسالة صلاةالجمعة یا این که رسالة فی وجوب صلاةالجمعة؛ [۲۸]
رسالة العقدالحسینی یا این که العقدالطهماسبی، که با دستور پادشاه طهماسب نخستین ـ که به وسواس دچار بود ـ تألیف شد و دربرگیرنده سرزنش وسواس در عصمت و بیان کنده اختلاف لحاظ دینی حارثی با سیدحسین کرکی، در پارهای مسائل میباشد.[۲۹]
رساله تحفة اهل الایمان فی قبلة عراق العجم و الخراسان در انتقاد لحاظ پژوهشگر کرکی (متوفی ۹۴۰ق) درباره طرز انتخاب قبله کشورایران در آن بعدازظهر[۳۰]
کناره ارشادالاذهان علامه حلّی؛ [۳۱]
مسألتان یا این که دو رساله، یک کدام از درباره رفع نجاست حصیر و دیگری درباره کیفیت صرف سهم امام در حین غایب بودن برای فقرای سید؛ [۳۲]
تفصیل الفیه شهید نخستین؛ [۳۳]
الرسالة الرضاعیة؛
مقالة فی وجوب الافتاء و ذکر الحق علی مجموعِّ مَنْ دانش به؛
الرسالة التِّساعیة یا این که المسائل الصلاتیة، درباره نُه موضوع مرتبط با نماز و دیگر اثر ها فقاهتی.[۳۴]
کتابهای کلامی، خلق و خوی و علم ها دیگر
نورالحقیقة و نورالحدیقة فی دانش الاخلاق، که بخشی از آن گزیدهای از متانت الدنیا و الدین تاثیر ابوالحسن علی بن محمد ماوردی ( دانا شافعی، متوفی ۴۵۰) میباشد.[۳۵]
الاعتقادات الحقة؛
الواجبات الملکیة، درباره بعضا کارها اعتقادی و عملی؛
دستهای مشتمل بر حاشیه ها وی بر کتاب ها حدیثی و دینی و ریاضی؛
مناظرات کلامی حارثی با برخی علمای اهل سنّت حلب؛
کتاب شعر، از سایر اثرها اوست.[۳۶]
خاندان
برادرش، نورالدین علی بن عبدالصمد، عالم و شعر سرا و مثلا شاگردان شهید ثانی بود که از او و متفحص کرکی اذن نقل حدیث گرفت.[۳۷] او الفیه شهید اولیه را به نظم درآورد و آن را الدرة الصفیة نامید.[۳۸]
فرزندش، بهاءالدین پر اسم و رسم به روحانی بهایی
فرزندش، ابوتراب عبدالصمد که در ۹۶۶ق در قزوین دیده به جهان گشود. نزد پدرش درس خواند و از وی اذن نقل حدیث اخذ کرد.[۳۹] روضه خوان بهائی، کتاب الفوائد الصمدیة (دارای شهرت به صمدیه) را برای برادرش، ابوتراب، نگاشت.[۴۰] ابوتراب در ۱۰۲۰ در نزدیکی مدینه از جهان رفت و در نجف دفن شد.[۴۱] از اثرها اوست:
حاشیة الاربعین روضه خوان بهائی؛
حاشیة الفرائض النصیریة تاثیر خواجه نصیر طوسی.
مسجد قبا مشهد برای برگزاری مراسم یادبود