بهترین مرجع مسجد قبا مشهد

روحانی محمّدتقی آملی (۱۳۰۴-۱۳۹۱ق/۱۸۸۷-۱۹۷۱م)، فقید امامی و از فیلسوفان شیعه در قرن ۱۴ خورشیدی. در نجف از محضر استادانی زیرا میرزای نایینی، و آقا ضیاء عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی دانش فراگرفت و به طهران رجوع و به استیناف و درس دادن درگیر شد. آملی را دانا، فیلسوف و روی‌گردان از عالم مسجد قبا مشهد دانسته‌اند.

لبه بر گستردن منظومه حکیم سبزواری، مصباح الهدی فی تفصیل العروة الوثقی و حیات جاوید از اثر ها اوست.

معاش‌طومار و تحصیلات
محمد تقی آملی فرزند مُلّامحمد آملی، در ۱۲ ذی‌القعده سال ۱۳۰۴ق در طهران به دنیا آمد. علم آموزی را در مکتب خازن الملک طهران شروع کرد. ده ساله بود که بعضی کتاب‌های اصلی ادبیات عرب زیرا سیوطی و جامی را مجموع را کرد. آن‌گاه به کامل شدن اندوخته‌های شرعی و اصولی پرداخت و به علم ها ریاضی و نیز فلسفه و حکمت روی آورد و به سال ۱۳۴۰ش به نجف اشرف عزیمت آدرس مسجد قبا مشهد نمود.

برگشت به طهران
آملی در سال ۱۳۵۳ق از نجف به طهران رجوع و برگشت و به درس دادن و تربیت نفوس پرداخت.[۱] وی در طهران خلال نوشتن و درس دادن، اقامه جماعت در مسجد مجدالدوله[۲] را نیز برعهده گرفت. او فقیهی کناره نشین بود. از پذیرفتن مسئولیت و سر گروهی گریزان بود و تا نقطه پایان معاش نیز از تایپ کردن رساله فتوایی دوری کرد. عده ای از فقهای فاضل از محضرش فایده می‌بردند و بسیار گرامی‌اش می‌داشتند. او در طهران درگذشت[۳] و در مشهد در بقعه امام رضا(ع) (بقعه دانا سبزواری) رزرو مسجد قبا مشهد دفن شد.[۴]

منزلت علمی

مزار محمدتقی آملی در بقعه امام رضا(ع)
بعضا از اندیشوران درباره منزلت دینی و فلسفی محمد تقی آملی، نظر ها کرده‌ و اورا ستوده‌اند. مرتضی مطهری، آملی را مدرّس منقول و سنجیده در طهران شمرده و افزوده میباشد: مهم ترین تاثیر عقلی وی کناره بر گستردن منظومه حکیم سبزواری و مهم‌ترین تاثیر نقلی‌اش شرحی میباشد استدلالی بر عروة الوثقی.[۵] علامه شعرانی شاگردان خویش را برای تاسی به او ارجاع می‌بخشید.[۶] سبحانی میگوید وی عالم، عالمی کلان، متضلّع در فلسفه و روی‌گردان از عالم و زخارفش شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۷]

اساتید
روحانی محمد هادی طالقانی؛ نزد وی دانش معانی و نیز کتاب اللمعة الدمشقیه را یادگرفت.[۸]
سید جلیل طارمی[۹]؛ نزد او درس مطول را فرا گرفت. آملی او‌را ایده پرداز معانی ذکر تعریف نموده است.[۱۰]
روحانی عبدالحسین هزار جریبی؛ معلم دروس ریاضی و هیئت بود.[۱۱]
روضه خوان رضا نوری مازندرانی؛ آملی دانش فقه و اصول زیرا کتاب الرسائل و المکاسب روضه خوان انصاری را نزد او خوانده میباشد.[۱۲]
آقاشیخ محمد آملی (۱۲۶۳-۱۳۳۶)؛ آملی قسمتی از دروس سنجیده و منقول را نزد پدرش که خویش از فیلسوفان به شمار میرفت، علم آموزی کرد.
میرزا حسن کرمانشاهی
روحانی عبدالنبی نوری؛ آملی از او اذن اجتهاد گرفت.[۱۳]
در نجف از محضر استادانی تحت دانش فراگرفت:

آقا ضیاء الدین عراقی؛
میرزای نائینی؛
آقا ضیاء عراقی؛
سید ابوالحسن اصفهانی؛
میرزا علی آقا حکم دهنده؛ آملی در خلق و خوی در محضر این مدرس بزرگ حاضر گشت.[۱۴]
محمدطاهر بن بنده اللّه راضی؛[۱۵]
آملی از سید ابوتراب خوانساری و اسدالله زنجانی، اذن داستان اخذ نموده است.[۱۶]

شاگردان
حسن حسن‌زاده آملی[۱۷]
عبدالله جوادی آملی
سید رضی شیرازی
سید محمود طالقانی
سید حسن روشن بختی مصطفوی
یحیی عابدی
‌ مصطفی مسجد کاملی
محی‌الدین انواری
مهدی پژوهشگر[۱۸]
میرزا جوادآقا تهرانی[۱۹]
محمدطاهر آل راضی[۲۰]
عبدالجواد فلاطوری
تالیفات
درر الفوائد یا این که غرر الفرائد؛[۲۱]لبه بر منظومه ملا هادی سبزواری[۲۲]
کناره بر الاشارات ابن سینا
کتاب الصّلوة؛ (تقریرات درس میرزای نائینی)در سه جلد.
رساله‌ای در رضاع؛[۲۳]
ثابت صانع از ماتریالیسم تا اید‌ه‌آلیسم؛ که در سال ۱۳۷۱ق (۱۳۳۱ش) منتشر گردیده است.
حیات جاوید؛ در خلق دو جلد. این کتاب تلخیص مباحث اخلاقی آملی میباشد که بوسیله اسماعیل سراجیان تهیه شد‌ه‌است.[۲۴]
خداشناسی؛
مصباح الهدی فی گستردن العروة الوثقی؛ که در دوازده جلد منتشر شد‌ه‌است.
تعلیقه بر المکاسب؛
رسالة فی قاعدة لا ضرروزیان؛[۲۵]
منتهی الوصول إلی غوامض کفایة الاصول؛ از دروس سید ابوالحسن اصفهانی.
المکاسب و البیع؛ مطبوع سال ۱۳۷۳ق از دروس میرزای نائینی.[۲۶]در حکم کناره بر مکاسب روحانی انصاری میباشد.[۲۷]
قاعدة التجاوز؛[۲۸]
رسالة فی الرهن؛
رسالة فی الوصیة؛
رسالة فی أصالة الصحة فی الید؛[۲۹]

آمین به معنای «اجابت کن» در گویش و ادبیات فارسی اشاعه یافته و ادغام «الهی آمین» در گویش عوام مردم رایج‌خیس میباشد. از نگرش فقه شیعه، یکی‌از مبطلات نماز، آمین اعلام کردن بعد از خواندن سوره مسجد قبا مشهد ستایش میباشد.

در گویش عبری
به‌معنای اینگونه باد، راست میباشد، واژه و کلمه‌ای از ریشه «ا م ن» هست که در لهجه‌های سامی سابق به‌معنای پایدار و اثبات به‌شغل می‌رفته میباشد؛ البته نشر آن در عالم از لهجه عِبری استارت گردیده است. در گویش عبری لفظ آمن در آغاز در پوسته وصفی و به‌معنای صحیح و راست به‌عمل می‌رفته میباشد؛ البته در مسافرت (کتاب) اِشَعیاء[۱] به‌شکل نام به‌شغل آدرس مسجد قبا مشهد رفته میباشد.

در ترجمه‌های فارسی و عربی مو جود به ترتیب واژه و کلمه‌های «حق»، «الحق» را در قبال آن نهاده‌اند. این کلمه بعد از آن یکی ادوات نامتغیر (مَبْنی= کلماتی که در گویش عربی در شکل داشتن هر نقشی در پاراگراف، تکانِ کلامِ پایان آنها تغییر و تحول نمی‌نماید.) لهجه عبری شده (در معنای «واقعاً»، «ولی») و بدین‌شکل، ۳۰ توشه در متن مَسوره‌ای پیمان عتیق و ۳۳ توشه در ترجمۀ یونانی مشهور به «هفتادی» آن (سده ۳ق م) آمده میباشد. شاید وجود آن در کتاب نخستین تواریخ روزها[۲] و کتاب نخستین پادشاهان[۳] دلالت بر آن داشته باشد که‌این واژه حتی قبل از سدۀ ۴ق م در دعاها و شعائر فقهی یهود به‌شغل می‌رفته رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.

در سنت قدیمی یهود، بیش‌خیس آن را ابتدا نیایش و گاه نیز در نقطه پايان آن می‌آورده‌اند. تکرار آن در نقطه نهایی دعا و نماز و سرود فقاهتی، هم تأکید و تأیید آن گفتار یا این که دعا بوده، و هم به آرزو اینکه همه، با بیان آمین، در برکات نیایشی که به‌جا آورده میشد، سهم دار شوند. در دورۀ تلمودی و سنن آجل یهود، کیفیت ادای این کلمه و واژه در مفاد متعدد التفات خاص پیدا کرد و اعتقادوباور بر این بود که معبود به دعا ها‌ای که خطاب به اوست، «آمین» شماره تلفن مسجد قبا مشهد می گوید.

در مسیحیت
سنت یهود به کلیسای مسیحی رویه یافت و واژه و کلمه آمین ۱۱۹ توشه در پیمان نو تکرار شد که در ۵۲ آیتم روش استفاده آن با آمین یهود اندکی گوناگون میباشد. این واژه و کلمه بعد از آن از روش کتاب مقدس به طور تقریبً در کل گویش‌های عمدۀ عالم منتشر شد.[۴]

از نظارت موردها استفاده این کلمه و واژه در کتاب مقدس، ۴ معنا استنباط میگردد:

اقرار و اعلان قبول، موافقت یا این که شرکت کردن در دعا و ذکر قول و قسم
طلب اجابت و قبول الهی، به‌معنای خدایا بپذیر، اجابت کن
تأیید و تأکید دعا یا این که قسم و سوگند، به‌معنای به این شکل باد (امروز به کارگیری آن در انتها دعا، به همین دو معنای اخیر میباشد)
صفت یا این که نامی برای عیسی مسیح(ع)[۵]
در گویش عربی
باتوجه به تکثیر دو آئین یهودی و نصرانی در جزیره العرب می‌اقتدار پنداشت که اعراب، به عنوان مثال اعراب مکه و مدینه، با آن آشنا بوده‌اند، هرچند که آدرس از آن در شعر جاهلی نیافتیم و این واژه و کلمه در قرآن مهربان هم نیامده میباشد، البته به اعتقادوباور میدانیم که مسلمان‌ها صدر اسلام آن را بهتر می‌شناخته‌اند.[۶] نبی اسلام(ص) نیز آن را به‌عمل می‌برده میباشد،[۷] البته گویی اول مسلمانها هنوز در به کار گیری یا این که فهم و شعور معنای ظریف آن مبتلا شک بوده‌اند؛ چون فرستاده آن را برای وی تعبیروتفسیر نموده است (آمین، مُهر معبود میباشد بر بندگان مؤمن خود) و ابن عباس به توجیه نحوی آن پرداخته میباشد.[۸]

در تعبیر و تفسیر قرآن
در توضیح آیه ۸۸ و ۸۹ سوره یونس اول‌توشه به کتاب ها تعبیر راه و روش یافته میباشد: نسبتاًً تمامی مفسران نوشته‌اند که زیرا موسی(ع)، فرعون را نفرین کرد، خویش و برادرش هارون آمین می‌گفته‌اند.[یادداشت ۱][۹]در روایتی از امام درست گو(ع) میباشد که ملائکه هم آمین گفتند و پروردگار فرمود دعای شما دو نفر(موسی و هارون) را مستجاب کردم. [۱۰]

آمین اعلام کردن در نماز
اهل سنت بعد از نقطه پايان خواندن سورۀ فاتحه الکتاب که بادر خواست هدایت از سوی معبود انجام شده «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ...» (ما‌را به منش راست هدایت کن...)، میگویند: آمین. در‌صورتی‌که نمازگزار به تنهایی (فرادی) نماز بخواند، خویش به تنهایی این واژه و کلمه را بر گویش میاورد و در صورتی نماز به طور جماعت باشد، بعداز آنکه امام، سورۀ فاتحه را به نقطه پایان موفقیت، نمازگزاران یک‌صدا میگویند: آمین. قابل ذکر میباشد که بیان کردن «آمین» بعد از سوره ستایش اتفاقی فی مابین کل فقیهان اهل سنت وجود ندارد و حتی‌د‌ر نگرش امامان مذهبها چهارگانه اهل سنت اختلاف وجود دارااست. تحت عنوان مثال بعضا از شافعی‌ها گفته‌اند: در شرایطی که صف‌های نماز‌ اندک و فشرده بود و نماز گزاران صدای یکدیگر را بشنوند مستحب میباشد که آمین آرام گفته خواهد شد؛ اما در شرایطی که صف‌ها زیاد بود و صدای امام را نشنیدند مستحب میباشد آمین را با صدای بلند بگویند تا صفوف دورتر بشنوند. از صاحب و مالک نیز دو حیث آورده شده یکی از همچون عقیده ابوحنیفه میباشد که می گوید: امام بعداز ثنا می بایست آمین بگوید، و نقل دوم این میباشد که آمین نباید گفته گردد.[۱۱]

فقهای شیعه، اعلام کردن این کلمه و واژه را در این باره فسخ‌کننده نماز می دانند؛ چراکه اینگونه چیزی از نبی به ما نرسیده و تغییر‌و تحول در نماز میباشد.[۱۲]صاحب و مالک جواهر عالم دارای اسم و رسم شیعی روا نبودن اعلام کردن آمین بعداز سوره ثنا را دارنده شهرتی گرانقدر دانسته که در رمز حد اجماع میباشد و حتی از عهد و پیمان بعضا ادعای اجماع را نقل نموده است مانند: پژوهشگر کرکی در جامع‌المقاصد و علامه حلی در تحریر و منتهی المطلب، و ابن زهره در الغنیه . [۱۳]

معنی و ریشه آمین
از کلمه و واژه آمین صورت‌های جدید‌تری نیز زاده شد‌ه‌است: «آمّینَ»، یا این که «الآمینَ». این دو، نشانه از دگرگونی طبیعی واژه و کلمه در لهجه مردم داراست؛ أمینَ صورت غریب‌تری میباشد که شاید لزوم شعری سبب پیدایش آن گردیده باشد. همینطور آن را به باب تفعیل برده و واژۀ تأمین (= آمین بیان کردن) را ساخته‌اند. [۱۴]

ریشه بیگانه کلمه و واژه، بخش اعظمی از لغویان را به توجیهات ناروایی در ارتباط اشتقاق آن کشانده میباشد، ولی بیش‌خیس وی آن‌را نام فعلی بر پایه ی فتح، و معنای آن‌را نیز به عبارتی معانی پر اسم و رسم کتاب مقدس (معانی دوم و سوم) دانسته‌اند. آنجا که آمین را از اسم‌های خدا شمرده‌اند،[۱۵] پیداست از مضمون‌ عبری آن (مفهوم چهارم) تأثیر پذیرفته‌اند.

در گویش و ادبیات فارسی نیز آمین به همین صورت و معنای «اجابت کن» ترویج یافته میباشد.[۱۶] ادغام «الهی آمین» در لهجه عامه مردم رایج‌خیس میباشد.

پانویس

بُسْرِ بْن اَرْطاة از فرماندهان لشکر معاویه که مدتی نیز حکم دهنده بصره بود. او در فتوحات مسلمان ها در شام و آفریقا کمپانی داشت. ابتدا خلافت حضرت علی(ع) از هواخواهان معاویه و در سلک عثمانیه بود و در نبرد صفین از فرماندهان سپاه مسجد قبا مشهد معاویه شد.

بُراز با حمله به مدینه، مکه و یمن جنایات بخش اعظمی مرتکب شد، شیعه ها را به شیوه فجیعی کشت و زنان آنان‌را به اسارت گرفت. او به دو پسر خردسال عبیدالله بن عباس نیز رحم نکرد و آن دو را راز برید. شمار افرادی که حمله بُرمز به مدینه، مکه و یمن به قتل رسیده‌اند را سی هزار بدن یا این که بیشتر آدرس مسجد قبا مشهد دانسته‌اند.

سرنوشت نفرین حضرت علی(ع) یقه‌گیر بُراز شد، وی عقل خویش را از دست اعطا کرد و دست به شغل های جنون آمیز می‌زد.

اسم، لقب و فامیل
بُرمز بن اَرطاة (یا این که ابی اَرطاة) عُمَیر بن عُوَیمِر (یا این که عُوَیم) یک کدام از سرداران معاویه، از تیره بنی عامر قریش و مُکنّی به ابوعبدالرحمان یا این که ابوعبدالله رزرو مسجد قبا مشهد بود.[۱]

شک در صحابی بودن بُراز
اگرچه مورخان شامی و بعضا دیگر، بسر را از صحابه دانسته‌اند که فرستاده (ص) را فهم و از وی قصه نموده است، [۲] البته به گفته محمد بن قدمت واقدی، بسر دو یا این که سه سال قبل از رحلت فرستاده(ص) به دنیا آمدن یافت. با دقت به‌این مقاله، برخی صحابی بودن او‌را رد[۳] یا این که در آن شک[۴] کرده‌اند. بر این شالوده، در روایاتی که احتمالاً زیر تأثیر بینش در آغاز، از حضور بسر در فتوح صدر اسلام کلام گفته‌اند، بایستی شماره تلفن مسجد قبا مشهد احتیاط کرد.

در بعدازظهر خلفا
بسر در لشکر کشی‌های خلفا نقش فعالی داشت:

سال ۱۳ قمری: در جریان لشکرکشی‌های مسلمان ها به شام، بسر به امر خالد بن ولید، به روستاهایی در غوطه دمشق حمله کرد.[۵]
سال ۲۱ قمری: در سال جاری عمرو بن عاص نصیب‌هایی از آفریقا را فتح کرد، به دستور وی، بسر به حملاتی دست زد که به صلح با عموم وَدّان و فَزّان انجامید.[۶]
سال ۲۳ قمری: در امسال به سرزمینی که امروزه لیبی خوانده می گردد، لشکر کشید.[۷]
سال ۲۷ قمری: عثمان به والی خویش در مصر فرمان ادامه جلو رفتن در آفریقا بخشید. بسر یار با لشکری، از مدینه بدان سو تکان کرد.[۸] بعداز آن، احتمال می‌رود که بسر در مصر اقامت گزیده باشد.
در بعدازظهر حضرت علی (ع)
همینطور ملاحظه کنید: غارات
ابتدا خلافت امام علی (ع)، بسر در شمار بزرگان عرب مستقر خَرِبْتا (از «کوره»‌های مصر) هواخواه معاویه و در سلک عثمانیه بود[۹] و در شروع نبرد صفین به معاویه پیوست و از فرماندهان سپاه شد.[۱۰] او در پیکار بدن به بدن با علی (ع) با آشکار کردن عورت خود از مهلکه رهایی یافت [۱۱] و در کشاکش با یاران آن حضرت نیز پایداری و شجاعتی ننمود.[۱۲] او بعداً در زمره نمایندگان سپاه شام در توافقنامه حکمیت حضور یافت.[۱۳] و بعداز آن همچنان از مشاوران مجاورت و معتمد معاویه بود.[۱۴]

معاویه به‌دنبال تهاجم ها سردارانش در عراق، ابتدا سال ۴۰، بسر را با سه هزار سپاهی از شام گسیل کرد تا به یمن بتازد.[۱۵] غرض از این مبادرت، تعقیب و کشتار و غارت شیعه و هواخواهان امیرالمؤمنین (ع) و انذار عموم و دریافت بیعت از آن ها بود.[۱۶]

جنایات بُرمز در مدینه
با ورود بسر به مدینه، ابو ایوب انصاری، ادله علی(ع)، گریخت، و بسر با عموم و خصوصاً انصار به درشتی تک تک کلام اذعان کرد و آن ها را به جهت کوتاهی کردن در ماجرای قتل عثمان نکوهید و به اسم معاویه از عموم بیعت ستاند؛ آن‌گاه منزل‌های انصار را به حریق کشید و بعداز گماشتن ابوهریره در مدینه، به مکه رفت.[۱۷] به گفته واقدی، بُراز طی یک ماه اقامت در مدینه، هر کس را تبهکار به کمپانی در کودتا بر عثمان بود، کشت.[۱۸][یادداشت ۱] او در مدینه و در رویکرد مکه، به قتل و غارت خزاعه و بقیه افراد پرداخت.[۱۹]

جنایات بُراز در مکه
با مجاورت شدن بسر به مکه، قُثَم بن عباس، استدلال حضرت علی(ع)، شهر را رخنه‌ کرد و بسر بعد از گماشتن شیبه بن عثمان حجبی، [۲۰] به رغم امر معاویه، [۲۱] عده ای از قوم ابولهب را در مکه از در میان پیروزی و به سوی طائف رفت.[۲۲]

وی از آنجا گروهی را برای کشتار شیعه علی(ع) به تَباله در یمن ارسال کرد، البته بعداً آنها را پناه بخشید؛ [۲۳] هر یک سری به قصه ابن‌اعثم کوفی،[۲۴] عموم تباله تمامی از پای درآمدند.

بسر در سَراة نیز جمعی دیگر از یاران حضرت علی(ع) را به قتل رساند [۲۵] و در شیوه صنعا، دو پسر خردسال عبیدالله بن عباس را که نزد بنی کنانه به راز می‌بردند، رمز برید [۲۶] آن گاه در نَجران، و مناطقی دیگر از یمن، زیرا اَرحَب و جُرف و جَیسْان، اکثری از خاندان همدان و بنی سعد و دیگر شیعه ها علی(ع) را به طریق فجیعی کشت و زنان آن‌ها‌را به اسارت گرفت.[۲۷]

جنایات بُراز در یمن
زیرا بسر به صنعا رسید، عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران به کوفه گریختند و جانشین عبیدالله بعداز چندی مقاومت کشته شد.[۲۸] شماری از ایرانیان یمن (ابناء) که به روایتی، به دو پسر عبیدالله تامین داده بودند، به قتل رسیدند.[۲۹] بعداز آن، وائل بن حجر، که در ظواهر از یاران امام علی (ع) بود، در رفتاری خیانتکارانه، بسر را به حضرموت که عده ای از عثمانیه در آنجا بودند، فراخواند که به‌دنبال آن بخش اعظمی از یاران حضرت علی(ع) کشته شدند.[۳۰]

فرار کردن به یمامه
علی(ع) در خطبه‌ای دو کارگزار خویش در یمن را ملامت کرد و با سخنانی عتاب آمیز عموم را به رویا رویی با معاند برانگیخت. جاریة بن قدامه سعدی به فرمان آن حضرت، با دو هزار سپاهی از بصره تخت‌گاز به طرف صنعا جنبش کرد. وهب بن مسعود خثعمی نیز با دو هزار سپاهی از کوفه، در حجاز به وی پیوست.[۳۱] جاریه شتابان خویش را به یمن رساند و در تعقیب بسر به حضرموت تاخت. ازین رو بسر به مرزوبوم بنی تمیم در یمامه گریخت. بعداز شهید شدن امام علی(ع)، جاریه بعد از چندی توقف در جرش به مکه و مدینه رفت و از عموم به اسم حسن بن علی(ع) بیعت گرفت و به کوفه رجوع.[۳۲] بسر نیز سوای دادن تلفات، از رویه سماوه به شام رفت.

خاک سپاری به معنای جنبش کردن در پشت لاشه، در آئین اسلام از مستحباتی میباشد که تأکید فراوان بر آن گردیده است. فضیلت و اجر تشییع‌جنازه تشییع‌جنازه آیت‌الله مرعشی نجفی
تشییع به معنای رفتن دنبال لاشه میت تا فرصت گذاشتن میت در قبر میباشد.[۱] بر مبنا روایتی ;i از سول معبود(ص)، نقل شد‌ه‌است هر که لاشه‌ای را تشییع نماید برای هر قدمی که برمی‌داراست تازمانیکه برگردد، صد هزارهزار حسنه خواهد داشت و صد هزارهزار گناه از وی محو می گردد و صد هزارهزار سکو نزد آفریدگار به‌دست می آورد و در‌صورتی‌که بر میت نماز هم بخواند موقع مرگش صد هزار هزار فرشتگان اورا تشییع می‌نمایند که تمامی آن ها برای وی استغفار می‌نمایند و در صورتی‌که در دفن میت حاضر گردد خدا صد هزار هزار ملائک را مأمور می‌نماید تا روز قیامت برای وی طلب مغفرت مسجد قبا مشهد نمایند.[۲]

امام راست گو(ع)
عالی میباشد صاحبان عزا برادران فقهی میت را از مرگ وی مطلع سازند تا در مراسم تدفین حاضر شوند و بر وی نماز خوانند؛ هم برای آن ها مشوق خواهد بود و هم برای میت مایه آدرس مسجد قبا مشهد آمرزش.[۳]

حکم مراسم‌تدفین
تشییع‌جنازه مؤمن، مستحب میباشد. اما برخی فقها استحباب تشییع در موردی میدانند که دفن لاشه نیاز به جابه‌جایی داراست.[۴] تدفین مؤمن برای مثال موردها تایید صلاحیت خروج معتکف از مسجد میباشد و این فعالیت، اعتکاف را فسخ رزرو مسجد قبا مشهد نمی‌نماید.[۵]

بعضا از فقها برای مراسم‌تدفین از جهت مقدار ادب و کمال سه درجه برشمرده‌اند: کمترین درجه آن، ملازمت و همراهی لاشه تا مصلّی و اقامه نماز میت، رتبه میانگین، تشییع تا کنار قبر و توقّف تا بعداز دفن و بی نقص‌ترین و با فضیلت‌ترین درجه آن توقّف بعداز دفن، استغفار و طلب ثبات گام میت بر اطمینان حق، هنگام سؤال نکیر و منکر از وی میباشد.[۶] ولی بعضی در اینکه رتبه ویّل، کمترین حدّ تشییع باشد به‌سیرتکامل‌ای که به کمتر از آن تشییع تحقّق نیابد گونه های شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرده‌اند.[۷]

مستحبات مراسم‌تدفین
تلاوت دعاهای وارداتی هنگام مشاهده و حمل لاشه
خضوع، پندگیری، عبرت‌آموزی و فکر در مرگ و آخرت
پیاده تشییع کردن
پوشاندن لاشه با پارچه غیز دکوری
پشت رمز یا این که دو طرف لاشه جنبش کردن
حمل لاشه به وسیله چهار نفر از چهار طرف و به دوش به چنگ آوردن هرمورد، هر چهار طرف لاشه را کیفیت خوب خاص
حمل میت بر دوش، خیر بر مَرکب مگر به دلیل عذری مانند هجران رویکرد
تغییر و تحول هیئت مالک مصیبت با برداشتن ردا از دوش یا این که پابرهنه بودن وی[۸]
مکروهات
سواره بودن[۹]
خندیدن
لهو و لعب و اشتغال به شغل های بیهوده
سریع بردن لاشه
حمل حریق پشت رمز لاشه مگر در شب
برداشتن ردا از بدن برای غیر مالک عزا
صحبت بیان کردن به غیر بیان معبود و به تصریح بعضی نشستن تشییع‌کننده تا‌هنگامیکه میت را در قبر نگذاشته‌اند.[۱۰]
کمپانی زنان به‌ویژه زن جوان در تشییع‌جنازه. بعضی، زن مُسن را از این حکم استثنا کرده‌اند.[۱۱]هر یک‌سری در خاکسپاری‌ زن.[۱۲]
پانویس
مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۷۹ش، ص۱۴۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج۴، ص۲۶۳.
حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۴۳ و ۱۴۴، باب۲، حدیث۶.
صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۳۰۱.
نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۲۶۳ـ۲۶۴.
نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۷، ص۱۸۱.
علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۳۳۳ش، ج۱، ص۴۴۵.
نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۲۶۴.
نجفی، جواهر الکلام، ج۴، ص۲۶۵ـ۲۷۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج۱، ص۴۱۸ـ۴۱۹.
علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۳.
نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۲۷۰ـ۲۷۲؛ یزدی، العروة الوثقی، مكتب آية الله العظمى السيد السيستاني، ج۱، ص۴۱۹.
بحرانی، الحدائق الناضرة،چاپ کننده: مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، ج۴، ص۸۴ـ۸۵؛ نجفی، جواهر الکلام،۱۳۶۲ش، ج۴، ص۲۷۶.
یزدی، العروة الوثقی، مكتب آية الله العظمى السيد السيستاني، ج۱، ص۳۲۲.
منابع
بحرانی، یوسف بن احمد، الحدایق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفه، ۱۴۰۵-۱۴۱۶ق.
حر عاملی، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
طباطبایی یزدی، محمد کاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، ۱۴۱۷ -۱۴۲۰ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۴-۱۴۲۰ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی مطالعه المذهب (طبع قدیم)، تبریز، تکثیر حاج احمد، ۱۳۳۳ش.
مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم، چاپ الهادی، ۱۳۷۹ش.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی تفصیل شرایع الاسلام، طهران، دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه، ۱۳۶۲- ۱۳۶۹ش.
نبو
مرگ در اسلام
باورها
عزرائیل • سکرات موت • قبض روح • اجل • اجل مسمی • اجل آویزان • شهیدشدن • تأخیر اجل
احکام فوت شده ها
واجبات
تجهیز میت • غسل میت • حنوط • کفن • نماز میت • دفن میت • غسل مس میت • قبر
مستحبات
مراسم‌تدفین • تلقین • نماز لیلة الدفن • زیارت قبور • لحد • آیه استرجاع • فاتحه‌خوانی (دین)
متعلق
احتضار • نماز استیجاری • کافور • شهادتین • مس میت • نبش قبر • غسالخانه • مرض موت
رابطه با فوت شده ها
توسل به مردگان • زیارت قبور • سماع موتی • حیات برزخی • برهوت • باقیات صالحات • استغاثه
آیه ها
آیه استرجاع • آیه ۱۶۹ سوره آل‌عمران • آیه ۵۷ سوره عنکبوت • آیه ۱۵۴ سوره بقره
مرتبط
خلود • بنای بر قبور • تناسخ • تناسخ در فلسفه و عرفان • نکیر و منکر • شب نخستین قبر • سؤال قبر • عذاب قبر • عزاداری • عزرائیل • تجارب‌ در حدود مرگ • روح آدم • گورستان • اتانازی
قیامت • پردیس • معاد
نبو
آداب اسلامی
دعا
تباکی • بکاء • حضور قلب
زیارت
اجازه دخول • زیارت‌طومار • نماز زیارت
معاشرت
درود • تشییع‌جنازه • صله رحم • اجازه دخول • اصلاح ذات البین • حلالیت‌طلبی • ودیعه‌داری • انصاف • عقد اخوت • خواستگاری • عیادت مریض • مهمان‌نوازی • یتیم‌نوازی• جدال احسن • فاتحه‌خوانی • اطعام مسکین • اطعام • مصافحه • اهل یک محل‌داری • همزیستی مسالمت‌آمیز • نوع‌دوستی • تعاون
خواندن قرآن
استعاذه • تجوید • ترتیل • قرائت قرآن • وضو • ختم انعام
متعلق
استخاره • ختنه • ولیمه • حجامت • کام‌برداشتن نوزاد • عقیقه • طوطیا کشیدن • سحرخیزی • التماس دعا • ان شاء الله • قیلوله
خلق و خوی • رفتار (عمودی) • کتاب‌های اخلاقی شیعه • آیه‌ها و روایات اخلاقی

سلطان کریم و مهربان الحسینی، دارای اسم و رسم به کریم ومهربان آقاخان و آقاخان چهارم (۱۹۳۶–۲۰۲۵م)، چهل و نهمی امام شیعه ها اسماعیلیه آقاخانیه بود. وی از سال ۱۳۳۶ش به مقطع ۶۸ سال رهبری اسماعیلیان را برعهده داشت و در‌این زمان عمل‌های مختلفی در مورد‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در سراسر دنیا جاری ساختن اعطا کرد. برای مثال اقدامات وی تأسیس راءس جهانی امامت اسماعیلیه در لیسْبون پرتغال (۲۰۱۵م) و تبدیل کاخ هِنریک مِنْدونسا به دیوان امامت اسماعیلیه (۲۰۱۸م) بود. وی همینطور، ده‌ها درمان گاه، مکتب، دانش کده و مرکزها خدماتی و فرهنگی در بخش ها متعدد عالم تشکیل داد. از سایر عمل‌های آقاخان تأسیس کانال گسترش آقاخان، مؤسسه مطالعات اسماعیلی، پاداش در بین‌المللی معماری آقاخان و مشوق موسیقی مسجد قبا مشهد آقاخان میباشد.

کریم ومهربان آقاخان از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۵م جزو پنجاه شخصیت تأثیرگذار و فعال در عالم اسلام معرفی گردیده‌است. او در سال ۲۰۱۰م بوسیله خبر نامه فُوربْس تحت عنوان یکی ده خانواده سلطنتی ثروتمند دنیا معرفی شد. وی ملیت کشورهای پرتغال، انگلیس، فرانسه و سوئیس را آدرس مسجد قبا مشهد داشت.

آقاخان چهارم در ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ش در ۸۸ سالگی در لیسبون درگذشت و بعداز مراسم تدفین در راس اسماعیلیه، در ۲۱ بهمن در بقعه خانوادگی‌شان در اَسْوان مصر دفن شد. مرکز ها و مؤسسات مختلفی همانند مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، مدیر انجمن ادیان و مذهبها حوزه علمیمه قم، مدیریت مجلس وحدت مسلمین پاکستان و شورای سراسری هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان درگذشت او را تسلیت رزرو مسجد قبا مشهد گفتند.

از امامان شیعهٔ اسماعیلیهٔ آقاخانیه
فرمان روا مهربان الحسینی پر اسم و رسم به کریم و مهربان آقاخان یا این که آقاخان چهارم، چهل و نهمی امام ارثیِ شیعه ها اسماعیلیه آقاخانیه بود.[۱] بعد از مرگ پدربزرگش آقاخان سوم در ۱۱ ژوئیه ۱۹۵۷م/۲۰ تیر ۱۳۳۶ش،[۲] به وصیت وی، در سن ۲۰[۳] یا این که ۲۱ سالگی[۴] به رهبری فرقه اسماعیلیه رسید. آقاخان سوم، علی‌رغم داشتن دو پسر، نوه‌اش مهربان آقاخان را به جهت جوان بودن و تغییر تحول موقعیت و وضع و اوضاع دنیا، به امامت بعداز خویش منصوب کرد.[۵] وی ۶۸ سال امامت اسماعیلیه را برعهده داشت[۶] و تحولات بزرگی در ناحیههای فکری، سیاسی و اقتصادی جامعه اسماعیلیان نزاری پدید آورد تا جایی که زمان امامت او را زمانه طلایی اسماعیلیان نزاری شماره تلفن مسجد قبا مشهد خوانده‌اند.[۷]

کریم و مهربان آقاخان چهارم (سمت چپ) و آقاخان سوم (سمت راست)
آقاخان چهارم در ۲۰۱۵م به دعوت دولت پرتغال، راس جهانی امامت اسماعیلیه را در لیسبون پرتغال تأسیس و در ۲۰۱۸م کاخ هنریک مندونسا در لیسبون را به‌تیتر پایگاه امامت اسماعیلیه گزینش کرد و آن را دیوان امامت اسماعیلیه نامید.[۸]

کریم و مهربان آقاخان را شخصی پررنگ در کارها خیریه و بیزنس شمرده و گفته‌اند وی مانند مدیریت‌جمهور یک مملکت گزینه احترام قرار می‌گرفت.[۹] اورا فرمان روا سوای سرزمین نیز نامیده‌اند.[۱۰] گفته می شود که وی بیشتر به اصلاح وضع اقتصادی، اجتماعی و آموزشی پیروانش عشق و علاقه داشت.[۱۱] براساس فهرست منتشر گردیده از سوی «راس سلطنتی مطالعات راهبردی اسلامی» در پایتخت اُرْدن، آقاخان به دلیل عمل‌ها و سعی‌های بشردوستانه و خیرخواهانه، از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۵م جزو پنجاه شخصیت تأثیرگذار و فعال در عالم اسلام گزینش گردیده‌است.[۱۲]

شیعه‌ها اسماعیلی آقاخانیه، کریم ومهربان آقاخان را از نسل فرستاده(ص) میدانند.[۱۳] کریم و مهربان الحسینی را در کشورهای اروپایی،‌ معمولاً حضرت بزرگ پرنس کریم و مهربان آقاخان چهارم می‌نامند.[۱۴]

آقاخانیه تداوم اسماعیلیه نزاریه و منسوب به حسنعلی پادشاه ملقب به آقاخان محلاتی (درگذشت ۱۲۹۸ق)، امام چهل و ششم نزاریان، میباشند.[۱۵] کنیه آقاخان از سوی فتحعلی پادشاه قاجار به حسنعلی سلطان اعطا شد و از آن به آنگاه امامان اسماعیلیه نزاریه با تیتر آقاخان خوانده شدند.[۱۶]

طبق وصیت‌طومار کریم و مهربان آقاخان و سنت اسماعیلیه بر پایه ی گزینش امام از سوی امام گذشته، بعداز کریم ومهربان آقاخان، فرزندش رحیم آقاخان (متولد ۱۹۷۱م) به‌تیتر پنجاهمین امام اسماعیلیه معرفی شد.[۱۷]

عمل‌های فرهنگی و اجتماعی
کریم و مهربان آقاخان، در زمان امامتش بر اسماعیلیه، عمل‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی زیادی در کشورهای گوناگون داشت. بیان شده ده‌ها درمان گاه، مکتب، دانش گاه و مرکز ها خدماتی و فرهنگی از سوی وی در بخش ها متفاوت عالم تاسیس شده است ازجمله کالج آقاخان در کراچی پاکستان.[۱۸] مؤسسات ذیل حفاظت او‌را بیشتراز سیصد مؤسسه آموزشی و دویست مؤسسه بهداشتی برشمرده‌اند.[۱۹] بعضی از شغل‌های آقاخان عبارتند از:

تأسیس کانال پیشرفت آقاخان یا این که بنیاد آقاخان (AKDN) در ژنو سوئیس در سال ۱۹۶۷م.[۲۰] این سازمان، دسته‌ای از مؤسسات غیردولتی میباشد که برای بهبود معاش و توانمندسازی عموم کشورهای در هم اکنون گسترش، به‌ویژه در آسیا و آفریقا شغل می‌نماید. این کانال در بیش تر از سی مرزو بوم فعال میباشد.[۲۱] و پروژه‌هایی مانند ارسال امداد‌های بشردوستانه و تشکیل داد بیمار‌ستان‌ها، مدرسه های و مرکز ها فرهنگی در بخش ها محروم را انجام می‌نماید.[۲۲]

پایگاه امامت اسماعیلیه در لیسبون پرتغال که بوسیله مهربان آقاخان انتخاب شد.
تأسیس مؤسسه مطالعات اسماعیلی در سال ۱۹۷۷م در لندن به‌تیتر مرکزی آکادمیک با مقصود رواج اسلام و فهم و شعور ارثیه فکری اسماعیلیه[۲۳]
تأسیس پاداش در بین‌المللی معماری آقاخان در سال ۱۹۷۶[۲۴] یا این که ۱۹۷۷م[۲۵] که به دنبال شناسایی، تشویق و رواج معماری و پاسخگویی نیازهای دنیا اسلام.[۲۶]
پاداش موسیقی آقاخان که با مقصود ارج نهادن به ابداع، یادگرفتن و مراقبت و احیای موسیقی در دنیا اسلام و کشورهایی که مسلمان‌ها حضور پر رنگ دارا‌هستند، از سوی آقاخان چهارم شالوده‌گذاری شد‌ه‌است.[۲۷]
تأسیس سازمان رواج سرویس ها صنعتی در سال ۱۹۶۳م و صندوق پیشرفت اقتصادی آقاخان در سال ۱۹۸۴م از سایر کار‌های آقاخان چهارم به شمار می‌رود.[۲۸] وی اپلیکیشن‌هایی نیز برای معماری اسلامی در دانش کده‌هایی همانند دانشکده هارْوارد و مؤسسه تکنولوژی ماساچوسِت داشت و در مرمت بناهای تاریخی اسلامی در بخش ها گوناگون دنیا نقش داشت.[۲۹]

بُسْرِ بْن اَرْطاة از فرماندهان لشکر معاویه که مدتی نیز حکم دهنده بصره بود. او در فتوحات مسلمانها در شام و آفریقا کمپانی داشت. ابتدا خلافت حضرت علی(ع) از هواخواهان معاویه و در سلک عثمانیه بود و در نبرد صفین از فرماندهان سپاه معاویه مسجد قبا مشهد شد.

بُراز با حمله به مدینه، مکه و یمن جنایات اکثری مرتکب شد، شیعه ها را به روش فجیعی کشت و زنان آنها را به اسارت گرفت. او به دو پسر خردسال عبیدالله بن عباس نیز رحم نکرد و آن دو را رمز برید. شمار افرادی که حمله بُراز به مدینه، مکه و یمن به قتل رسیده‌اند را سی هزار بدن یا این که بیشتر آدرس مسجد قبا مشهد دانسته‌اند.

عاقبت نفرین حضرت علی(ع) یقه‌گیر بُراز شد، وی عقل خویش را از دست بخشید و دست به شغل های جنون آمیز می‌زد.

اسم، لقب و خویشاوندان
بُرمز بن اَرطاة (یا این که ابی اَرطاة) عُمَیر بن عُوَیمِر (یا این که عُوَیم) یکی‌از سرداران معاویه، از تیره بنی عامر قریش و مُکنّی به ابوعبدالرحمان یا این که ابوعبدالله رزرو مسجد قبا مشهد بود.[۱]

شک وتردید در صحابی بودن بُرمز
اگرچه مورخان شامی و بعضا دیگر، بسر را از صحابه دانسته‌اند که رسول (ص) را فهم و شعور و از وی قصه نموده است، [۲] البته به گفته محمد بن قدمت واقدی، بسر دو یا این که سه سال قبل از رحلت رسول(ص) به دنیاآمدن یافت. با دقت به‌این مقاله، بعضی صحابی بودن اورا رد[۳] یا این که در آن شک و تردید[۴] کرده‌اند. بر این محور، در روایاتی که احتمالاً پایین تأثیر طریقه در آغاز، از حضور بسر در فتوح صدر اسلام صحبت گفته‌اند، می بایست شماره تلفن مسجد قبا مشهد احتیاط کرد.

در بعد از ظهر خلفا
بسر در لشکر کشی‌های خلفا نقش فعالی داشت:

سال ۱۳ قمری: در جریان لشکرکشی‌های مسلمان‌ها به شام، بسر به دستور خالد بن ولید، به روستاهایی در غوطه دمشق حمله کرد.[۵]
سال ۲۱ قمری: در سال جاری عمرو بن عاص قسمت‌هایی از آفریقا را فتح کرد، به دستور وی، بسر به حملاتی دست زد که به صلح با عموم وَدّان و فَزّان انجامید.[۶]
سال ۲۳ قمری: در همین سال به سرزمینی که امروزه لیبی خوانده میگردد، لشکر کشید.[۷]
سال ۲۷ قمری: عثمان به والی خویش در مصر فرمان ادامه جلو رفتن در آفریقا بخشید. بسر یاروهمدم با لشکری، از مدینه بدان سو تکان کرد.[۸] بعد از آن، احتمال می‌رود که بسر در مصر اقامت گزیده باشد.
در بعد از ظهر حضرت علی (ع)
همینطور مشاهده کنید: غارات
ابتدا خلافت امام علی (ع)، بسر در شمار بزرگان عرب مستقر خَرِبْتا (از «کوره»‌های مصر) هواخواه معاویه و در سلک عثمانیه بود[۹] و در شروع پیکار صفین به معاویه پیوست و از فرماندهان سپاه شد.[۱۰] او در جنگ بدن به بدن با علی (ع) با آشکار کردن عورت خود از مهلکه رهایی یافت [۱۱] و در کشاکش با یاران آن حضرت نیز پایداری و شجاعتی ننمود.[۱۲] او بعداً در زمره نمایندگان سپاه شام در توافقنامه حکمیت حضور یافت.[۱۳] و بعد از آن همچنان از مشاوران مجاورت و معتمد معاویه بود.[۱۴]

معاویه به‌دنبال تهاجم ها سردارانش در عراق، ابتدا سال ۴۰، بسر را با سه هزار سپاهی از شام گسیل کرد تا به یمن بتازد.[۱۵] غرض از این مبادرت، تعقیب و کشتار و غارت شیعه و هواخواهان امیرالمؤمنین (ع) و ترساندن عموم و دریافت بیعت از آن ها بود.[۱۶]

جنایات بُراز در مدینه
با ورود بسر به مدینه، ابو ایوب انصاری، دلیل علی(ع)، گریخت، و بسر با عموم و خصوصاً انصار به درشتی کل صحبت ذکر کرد و آنها‌را به جهت کوتاهی کردن در ماجرای قتل عثمان نکوهید و به اسم معاویه از عموم بیعت ستاند؛ بعد منزل‌های انصار را به حریق کشید و بعداز گماشتن ابوهریره در مدینه، به مکه رفت.[۱۷] به گفته واقدی، بُرمز طی یک ماه اقامت در مدینه، هر کس را تبهکار به کمپانی در کودتا بر عثمان بود، کشت.[۱۸][یادداشت ۱] او در مدینه و در روش مکه، به قتل و غارت خزاعه و دیگرافراد پرداخت.[۱۹]

جنایات بُراز در مکه
با مجاورت شدن بسر به مکه، قُثَم بن عباس، استدلال حضرت علی(ع)، شهر را رخنه‌ کرد و بسر بعد از گماشتن شیبه بن عثمان حجبی، [۲۰] به رغم دستور معاویه، [۲۱] عده ای از قبیله ابولهب را در مکه از در بین پیروزی و به سوی طائف رفت.[۲۲]

وی از آنجا گروهی را برای کشتار شیعه علی(ع) به تَباله در یمن ارسال کرد، البته بعداً آن‌ها‌را نگهبانی اعطا کرد؛ [۲۳] هر یکسری به قصه ابن‌اعثم کوفی،[۲۴] عموم تباله همه از پای درآمدند.

بسر در سَراة نیز جمعی دیگر از یاران حضرت علی(ع) را به قتل رساند [۲۵] و در خط مش صنعا، دو پسر خردسال عبیدالله بن عباس را که نزد بنی کنانه به رمز می‌بردند، رمز برید [۲۶] آنگاه در نَجران، و مناطقی دیگر از یمن، زیرا اَرحَب و جُرف و جَیسْان، بخش اعظمی از فامیل همدان و بنی سعد و دیگر شیعه‌ها علی(ع) را به طریق فجیعی کشت و زنان آن‌ها را به اسارت گرفت.[۲۷]

جنایات بُراز در یمن
زیرا بسر به صنعا رسید، عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران به کوفه گریختند و جانشین عبیدالله بعداز چندی مقاومت کشته شد.[۲۸] شماری از ایرانیان یمن (ابناء) که به روایتی، به دو پسر عبیدالله حفاظت داده بودند، به قتل رسیدند.[۲۹] بعداز آن، وائل بن حجر، که در ظواهر از یاران امام علی (ع) بود، در رفتاری خیانتکارانه، بسر را به حضرموت که عده ای از عثمانیه در آنجا بودند، فراخواند که درپی آن بخش اعظمی از یاران حضرت علی(ع) کشته شدند.[۳۰]

فرار کردن به یمامه
علی(ع) در خطبه‌ای دو کارگزار خویش در یمن را ملامت کرد و با سخنانی عتاب آمیز عموم را به رویارویی با معاند برانگیخت. جاریة بن قدامه سعدی به فرمان آن حضرت، با دو هزار سپاهی از بصره تخت گاز به طرف صنعا جنبش کرد. وهب بن مسعود خثعمی نیز با دو هزار سپاهی از کوفه، در حجاز به وی پیوست.[۳۱] جاریه شتابان خویش را به یمن رساند و در تعقیب بسر به حضرموت تاخت. ازین رو بسر به مملکت بنی تمیم در یمامه گریخت. پس از شهید شدن امام علی(ع)، جاریه بعداز چندی توقف در جرش به مکه و مدینه رفت و از عموم به اسم حسن بن علی(ع) بیعت گرفت و به کوفه رجوع.[۳۲] بسر نیز سوای دادن تلفات، از روش سماوه به شام رفت.

شمار عده ای که بُرمز آن‌ها‌را به قتل رساند
شمار عده ای را که بسر در رفت و رجوع به قتل رساند سی هزارتن یا این که بیشتر دانسته‌اند.[۳۳]

در بعدازظهر امام حسن (ع)

انتهاُ الزَّمان اصطلاحی فقهی به معنای زمان آخری دنیا که در کلیه ادیان الهی به آن اشاره گردیده‌است. در باورهای رایج، آخرالزمان با رویدادها خیره کننده شناخته می‌گردد. مهمترین خصوصیت این زمانه افول آئین‌داری عموم و بعد از آن ظهور یک منجی میباشد. تاریخ ظریف ظهور منجی آخرالزمان نامعلوم میباشد و فقط می‌قدرت آن را به نصیب آخرین دوران که به قیامت متّصل میشود مسجد قبا مشهد تمجید نمود.

معنا‌شناسی
اصطلاح آخرالزمان در قرآن نیامده میباشد، اما آیاتی درباره آتی جامعه ها انسانی در قرآن چشم میشود که بر حکومت توحید و عدل در آتی معاش آدم و خلافت و وراثت صالحان بر زمین و برد حق بر فسخ دلالت آدرس مسجد قبا مشهد می‌نماید.[۱]

آخرالزمان در احادیث اسلامی در دو مفهوم به فعالیت رفته میباشد؛ بازه‌فرصت در میان استارت نبوت نبی اکرم(ص) تا وقوع قیامت،[۲] و دیگری روزگار ظهور امام دوازدهم(عج).[۳] بنابر برخی احادیث، فرستاده اکرم(ص)، رسول آخرالزمان دانسته گردیده‌است.[۴] همینطور در اکثری از احادیث اسلامی[۵] اصطلاح آخرالزمان به معنای هنگامی دانسته گردیده که در آن منجی (مهدی موعود(عج)) ظهور می‌نماید.[۶] در احادیث اسلامی و شیعی، خصوصیت‌هایی برای انتها الزمان آورده شده میباشد؛ به عنوان مثال امتحان‌های طاقت فرسا و فتنه‌های آخرالزمان،[۷] ظهور منجی و جدال در بین حق و فسخ،[۸] و همینطور غلبه حق بر فسخ و بعد از ظهر طلایی رزرو مسجد قبا مشهد عالم.[۹]

انتخاب فرصت
در احادیث اسلامی، خیر‌صرفا به تاریخ ظریف این بازه زمانی هنگامی اشاره‌ای نشده، بلکه انتخاب تاریخ ظریف آن تکذیب شد‌ه‌است.[۱۰] بنابر احادیث، وقت ظهور منجی را کسی جز آفریدگار نمی‌داند و از مصادیق دانش غیب به شمار می آید. امام رضا(ع) از نبی(ص) نقل می‌نماید که مجال قیام موعود، مانند قیامت میباشد که کسی جز پروردگار آن را نمی‌داند و به صورت ناگهانی حادثه شماره تلفن مسجد قبا مشهد میفتد.[۱۱]

آیه‌ها
در احادیث اسلامی برای زمان آخرالزمان، نماد‌هایی آمده میباشد که به آرم‌های آخرالزمان دارای شهرت میباشد و از این حیث ظهور موعود به قیامت تشبیه گردیده است، چون همچنان که قیامت علائمی دارااست (اشراط الساعة)، ظهور موعود نیز دارنده نشان‌هایی میباشد که پیش از آن چهره می دهند.[۱۲] در برخی از کتاب‌ها این آیات از آن رو که رویدادهای اصلی بعدازظهر ظهور می باشند، به علائم ظهور دارای شهرت گردیده‌اند.[۱۳] بعضی از این آیه‌ها عبارتند از:

خروج سفیانی[۱۴]
ظهور سید حسنی، اختلاف بنی عباس در مُلک و سر گروهی[۱۵]
کسوف خورشید در نصفه رمضان و خسوف ماه در نقطه پايان آن[۱۶]
طلوع خورشید از مغرب[۱۷]
خودکشی زکیه[۱۸]
فساد مسجد کوفه، خروج یمانی، حلال شمرده شدن خون و متاع عموم[۱۹]
خروج دجّال[۲۰] که در احادیث اسلامی آمده میباشد که او چهل روز در زمین اندیشه می‌نماید[۲۱] و بخش اعظمی از اشخاص سست ایمان به وی می‌گرایند و این به انگیزه شغل های خارق العاده‌ای میباشد که ایفا میدهد.[۲۲]
پدید داخل شدن مبارزه‌ها و کشتارها و از در میان رفتن نشان‌های حق[۲۳]
ظهور فسادهای والا در عالم[۲۴]
ناقص شدن عقول عموم[۲۵]
زیاد شدن همهمه و سست شدن ایمان عموم[۲۶]
قرار به دست آوردن اشخاص نالایق در مدیر جامعه، اطاعت مرد از همسر خود، تبارک شمردن کالا جهان، عدم امنیت[۲۷]
ظهور فتنه‌های گوناگون میان عرب[۲۸]
از دربین رفتن حجب و حیا در زنان و خردسالان[۲۹]
اشاعه ربا[۳۰]
وقوع قتلهای وسیع در عالم و ظهور فتنه‌ها[۳۱]
بی‌نیاز شدن مرد از زن و زن از مرد[۳۲]
نوشیدن شراب و پوشیدن خرقه‌های حریر[۳۳]
تفاوت با نماد‌های قیامت
در قرآن[۳۴] و احادیث اسلامی، اصطلاحی به اسم اشراط الساعة وجود داراست که به معنای دسته حوادثی میباشد که تحقق آنان آرم وقوع قیامت میباشد.[۳۵] از این رو، صاحبان جامعه ها حدیثی بابی با تیتر «اشراط الساعة» باز‌اند.[۳۶]

البته در برخی از منابع اهل سنت و برخی جامعه ها حدیثی شیعه، نشان‌های ظهور مهدی(عج) با نماد‌های مجاورت شدن برپایی قیامت آمیخته گردیده است. در حالی‌که آخرالزمان ناظر به نصیب نهایی همین دانا میباشد البته اشراط الساعه نشان‌های برپایی قیامت میباشد.[۳۷]

بعداز ظهور منجی
بعداز ظهور این آیه‌ها وهله به ظهور منجی می رسد که از مهم ترین رویدادهای آخرالزمان دانسته شد‌ه‌است.[۳۸] از مهم ترین رویدادهای بعداز ظهور امام مهدی(عج) می‌اقتدار بدین مورد ها اشاره نمود:

نبرد با ظلم و خرابی و ریشه‌کن کردن آن[۳۹]
نجات بشریت از تنگنای گناه و ظلم و جور و خرابی یکی‌از آرمان‌های اوست که در‌این مجال تحقق می یابد، چنان که حضرت علی(ع) میفرماید: «در بعد از ظهر حکومت مهدی(عج) بساط زنا، شراب‌خواری و ربا برچیده شود».[۴۰]
برقرار شدن و برپایی اسلام حقیقی وواقعی و پرستش پروردگار و یکتاپرستی در سراسر عالم[۴۱]
عمومیت و گستردگی آئین[۴۲]
کار به فضیلت ها و بها‌های شرعی و اهتمام به احکام و دستورهای آیین به طور ظریف[۴۳]
برقراری عدل و داد و مساوات؛ به سیرتکامل‌ای که اموال در جامعه در میان عموم به صورت یکسان تقسیم می‌شود[۴۴]
برقراری امنیت؛ به سیرتکامل‌ای که جان، کالا و حیثیت اشخاص جامعه از تجاوز دیگرافراد در حفاظت هست[۴۵] و به واسطه مُنجی راه و روش‌ها امنیت مییابد[۴۶]
برقرار شدن آسایش و رفاه برای عوام مردم[۴۷] به سیرتکامل‌ای که کلیه خوردنی‌ها در مشت انسان قرار میگیرد و اشخاص به سهولت میتوانند از اموال استعمال نمایند[۴۸]
بسط عمران و آبادی در سراسر عالم[۴۹]
تولید محبت و دوستی و صمیمیت بین عموم؛ به سیرتکامل‌ای که شخصی از اندوخته اخوی شرعی‌اش آنچه که نیاز دارااست سوای اینکه منعی در عمل باشد برمی‌داراست[۵۰]
متکامل شدن عقول و استعداد آدم برای منفعت‌مندی از تعالیم الهی[۵۱]
تکامل و توسعه و گسترش یافتن دانش و علم در تمامی بعدها و بهرهمند شدن اشخاص جامعه از بی نقص‌ترین مواهب علمی[۵۲]
شغل به کتاب معبود و سنت پیامبر خداوند(ص)[۵۳]
رجوع عیسی مسیح(ع)
طبق احادیث اسلامی یکی‌از رویدادهای اساسی بعدازظهر ظهور، نزول حضرت عیسی از اسمان میباشد.[۵۴] از این احادیث برمی‌آید که او در انقلاب جهانی آخرالزمان کمپانی و حضور داراست و برای اقامه قِسط و عدل از اسمان فرود می آید، ولی ذیل لوای امام مهدی میباشد و جداگانه فعالیت نمی‌نماید. حضرت عیسی(ع) در مرزوبوم فلسطین فرود میاید و بر مهدی(عج) درود می‌نماید و پشت راز آن حضرت نماز می‌گزارد و به وی در کشتن دجال یاری می‌نماید.[۵۵]

رجعت
نوشته ی علمیٔ مهم: رجعت
از رویدادهای بسیار اساسی در بعد از ظهر طلایی عالم و بعد از ظهور منجی و عمل‌های او، رجعت میباشد. خواسته از رجعت زنده شدن بعضا از اشخاص میباشد که مشمول گروهی از صالحان و گروهی از بدکاران خواهد بود.[۵۶]

مسجدالحرام (عربی: المسجدالحرام) مشهورترین و مقدس‌ترین مسجد در عالم اسلام، بنا شده در شهر مکه میباشد که کعبه، قبله مسلمان‌ها، در آن قراردارد. شی ها، بناها و اماکن مقدسی همانند حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل در‌این مسجد مکان گرفته‌اند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام همگانی مسجد، احکامی ویژه نیز داراست. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب میباشد در شکل یارا، یک توشه در قدمت خویش به مکه مهاجرت نماید (هجرت حج) و مناسکی را که بعضی از آن ها در‌این مسجد ایفا می گیرد، مسجد قبا مشهد ایفا دهد.

کلمه‌شناسی
«المسجدالحرام» واژه و کلمه‌ای عربی و ترکیبی وصفی میباشد. سبب ساز تعریف این مسجد به «حرام» آن میباشد که بعضا افعال که در مساجد دیگر حرام وجود ندارد، در‌این مسجد و پیرامون آن(مقبره)به نظر دینی حرام شمرده گردیده‌است و این مسجد احترام و احکام خاصی دارااست[۱] و ارتکاب گناه در آن، نسبت به دیگر جای ‌ها، ممنوعیت و حرمت فقهی بیشتری دارااست و به گفته بعضا منابع، عزم گناه هر یک سری به اعمال نرسد، در مسجدالحرام گناه به حساب آدرس مسجد قبا مشهد می آید.[۲]
از منابع فقهی اسلام، به ویژه قرآن کریم و مهربان اینگونه برمی‌آید که مسجدالحرام، قبل از اسلام نیز به‌این اسم نزد مردمان حجاز آوازه داشته، هرچند در پیرامون کعبه، سازه یا این که دیوار و حصاری نبوده البته کعبه و گوشه و کنار پیرامونی آن -که محل طواف زائران بوده- به‌این اسم شناخته می‌شد‌ه‌است.[مستلزم منبع] قرآن بارها ادغام وصفی المسجد الحرام را به فعالیت برده میباشد؛ به عنوان مثال درباره خودداری مشرکان از زیارت کعبه و حج مسلمانها در قرآن آمده میباشد: «وَ ما لَهُمْ أَلاَّ یعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ یصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ؛ و چرا خداوند آنان‌را عذاب نکند در حالی که[سایر افراد را]از مسجدالحرام جلوگیری کردن می‌نمایند؟!»[۳]روحانی صدوق در علل الشرایع در روایتی از امام راستگو(ع) درباره انگیزه نامگذاری بیت الله الحرام(مسجدالحرام) گفته میباشد که زیرا ورود مشرکان به‌این مسجد حرام میباشد به مسجدالحرام نامیده گردیده‌است. [۴][یادداشت ۱]ابن جوزی در وجه تسمیه مسجد الحرام به حرام بودن صید و انقطاع شجر در نزدیکی مسجد اشاره رزرو مسجد قبا مشهد نموده است. [۵]
مخلوط «المسجد الحرام» در نشانه‌ها و احادیث، گاه برای اشاره به کعبه، شهر مکه و حیطه بقعه نیز به عمل رفته میباشد.[۶]
شرایط جغرافیایی و حدود مسجد
مسجدالحرام، در شهر مکه ایالات متحده عربی سعودی در میان کوه‌های ابوقبیس، اجیاد، هندی و قدمت واقع میباشد.[مستلزم منبع][۷]
حدود کنونی مسجدالحرام: از شرق به کوه ابوقبیس، از غرب به کوه قدمت و خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و کوه هندی و از جنوب به خیابان اجیاد و مسفله محصور شماره تلفن مسجد قبا مشهد میگردد.[مستلزم منبع][۸]
حدود بقاع تا مسجدالحرام در نقاط متعدد، گوناگون میباشد: از تنعیم تا مسجدالحرام ۶۱۵۰ متر، از جِعرانه تا مسجد ۱۸۰۰۰ متر، از مسیر طائف در نقطه هُدی تا مسجدالحرام ۱۵۵۰۰ متر، از مسیر لیث تا مسجد ۱۷۰۰۰ متر و از رویه جده تا مسجدالحرام ۱۱۰۰۰ متر مسافت میباشد.

مسجد الحرام
فضیلت ها مسجدالحرام
مسجدالحرام از دیرباز برای مردمان حجاز متشخص بوده میباشد. به نظر تاریخی استحضار دقیقی از این که از چه فرصت اینگونه موقعیتی پیدا نموده است، در اختیار وجود ندارد. بنابر احادیث محلی و مذهبی، این محل از مجال پیدایش زمین متشخص بوده میباشد. در احادیث اسلامی، مسجدالحرام بافضیلت‌ترین جای روی زمین میباشد.[۹]
بنابر حدیثی منسوب به نبی اکرم(ص) مسجدالحرام قدیم‌ترین مسجد زمین میباشد و حتی قبل از مسجدالاقصی نهاد گذارده گردیده‌است.[۱۰]
در حدیث شد رحال، که بنابر آن رسول اکرم(ص) فرموده میباشد: «هجرت مکنید جز برای زیارت سه مسجد....» یکی‌از این مساجد، مسجدالحرام میباشد.
بنابر احادیث محلی، قبر هفتاد رسول مثلا هود و باتقوا و اسماعیل در مسجدالحرام میباشد.[۱۱] همینطور مبتنی بر احادیث، تعدادی از دختران اسماعیل(ع) و نیز شماری از انبیا در حجر اسماعیل مدفون‌اند.[۱۲]
در آموزه‌های اسلامی احکام دینی و معنوی ویژه‌ای برای مسجدالحرام و مکه حال و روز شد‌ه‌است. برای مثال، نزاع در مسجدالحرام و بلکه مقبره مکه گناه بزرگی میباشد مگر به قصد امان.[۱۳] عباداتی مثلا نماز در مسجدالحرام بسیار بیشتر از جای ‌های دیگر، دارنده اثرات معنوی و دنیوی شمرده گردیده است.[۱۴]
تاریخچه
مسجد الحرام، حوادث، تغییرات، تجدید بنا‌ها و پیشرفت‌های زیادی داشته که در منابع تاریخی و روایی تصویب گردیده‌اند[۱۵]و مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

عصر قبل از اسلام
قبل از اسلام، پیرامون کعبه را مسجدالحرام می‌گفته‌اند که حدودی تقریبی داشته‌میباشد.[۱۶]
مسجد در زمان قبل از اسلام، حصار و دیوار و بنای دیگری جز کعبه نداشته میباشد. این که از چه فرصت محوطه خاطر گردیده تحت عنوان مسجد برگزیده شد، گزارشی تاریخی از آن در چنگ وجود ندارد و فقط در منابع روایی از آن حرف رفته میباشد. بنابر این منابع، جای فعلی مسجدالحرام برای بنای کعبه، قبل از آفرینش آدم برگزیده و کعبه به دست ملایک ساخته شد.[۱۷]
برخی احادیث سازه یا این که نوسازی کعبه را به انسان(ع)نسبت میدهند.[۱۸] بعد از وی، ابراهیم و اسماعیل(ع)آن را مرمت کردند.[۱۹]
در روایتی از نبی اکرم(ص) بنای مسجد به ابراهیم(ع) منسوب شده میباشد. درین قصه، مسجدالحرام، قدیم‌ترین مسجد بر زمین میباشد.[۲۰]
تا قبل از قُصَی ‌بن کِلاب‌ بن مُرَّة‌ بن کَعْب، جد چهارم رسول اکرم(ص) و پیشوای قریش، عموم مکه در اطراف مسجد منزل نمی‌ساخته‌اند و مسافت‌ای را رعایت می‌کرده‌اند. در حین قصی، وی عموم را به منزل‌سازی در مجاورت کعبه با مسافت‌ای به‌اندازه طواف کعبه ترغیب کرد.[۲۱]

المحاسن از کتاب‌های روایی شیعه تاثیر احمد بن محمد بن خالد بَرقی متوفای ۲۷۴ق میباشد. او از عالمان شیعه میباشد و کتابش به «محاسن برقی» آوازه دارااست. برقی، تیم روایاتی را با موضوعات متفاوت از قبیل فقه و خوی درین کتاب گرد مسجد قبا مشهد آورده میباشد.

مؤلف کتاب
نوشته ی علمیٔ مهم: احمد بن محمد بن خالد برقی
ابوجعفر احمد بن محمّد بن خالد بن عبد و بنده الرّحمان بن علی برقی از راویان و فقیهان شیعه در قرن سوم هجری و از یاران امام جواد(ع) و امام هادی(ع)میباشد هرچند در اوراق جان دار، سندی پر‌نور به دیده نمی خورد که گواه بر داستان بی‌واسطۀ وی از این دو امام باشد. تاریخ ظریف به دنیا آمدن وی مشخص و معلوم وجود ندارد البته وی احادیث اندکی را بی‌واسطه از ابن ابی عمیر (متوفی۲۱۷ق) و بزنطی (متوفی۲۲۱ق) نقل کرده در حالی که احادیث بی‌واسطه‌اش از ابن فضّال(متوفی۲۲۴ق) و حسن بن دوستداشتنی (متوفی۲۲۴ق) بسیار میباشد و از این رو می‌قدرت پیش بینی زد که ولادتش بعداز ۲۰۰ق بوده میباشد. جز این کتاب، چندین تاثیر دیگر در حدیث، جغرافیا و جز آن به برقی آدرس مسجد قبا مشهد نسبت داده‌اند.

اعتبار کتاب
این کتاب از منابع روایی قدیمی شیعه میباشد و اعتباری بسیار نزد علمای شیعه دارااست و برخی آن را در ستون کتاب ها اربعه شمرده‌اند. کتاب محاسن از منابع اساسی کافی، معتبرترین کتاب روایی شیعه، نوشتن ثقة الاسلام کلینی میباشد و او بسیار از محاسن، داستان نقل رزرو مسجد قبا مشهد نموده است.[۱]

سخنان بزرگان درباره کتاب
روضه خوان صدوق در تدوین کتاب اینجانب لا یحضره الفقیه از کتاب محاسن به کارگیری نموده است. وی در پیشگفتار کتاب می‌نویسد: «اینجانب روایات این کتاب [اینجانب لایحضر] را از منابع مطمئنی دریافت کرده‌ام که دربین فقهای شیعه مشهورند و فقها بدانها استناد و به آن ها مراجعه می‌نمایند؛ مانند... کتاب المحاسن نوشته احمد بن ابی مخلوق اللّه شماره تلفن مسجد قبا مشهد برقی.»[۲]
ابن ادریس حلی در انتها کتاب السرائر در قسمت مستطرفات، محاسن را از اصول روایی گزینه متکی بودن شیعه دانسته میباشد.[۳]
حاکم نورالله شوشتری این کتاب را تحت عنوان پنج‌مین کتاب دارای اعتبار شیعه و در ستون کتاب ها اربعه شمرده میباشد.[۴]
محمدتقی مجلسی بابا علامه مجلسی در گستردن فارسی بر کتاب اینجانب لا یحضره الفقیه می گوید: «کتاب محاسن نزد ما میباشد و چنان‌که مشایخ نقل کرده‌اند، مؤلف آن بسیار تبارک، ثقه و مُعتَمَدٌ علیه(گزینه اتکا) بوده میباشد و آنچه حال از کتاب جان دار میباشد، شاید ثُلث(یک سوم) آن باشد.»[۵]
ابواب کتاب
اصل کتاب المحاسن تیم بزرگی دربرگیرنده حدود صد نصیب (یا این که کتاب) بوده و از آن با تفسیر «کتاب ها المحاسن» حافظه کرده‌اند.[۶] این کتاب تیم کاملی از احادیث شیعی با موضوعات متعدد به عنوان مثال فقه و علل شرعیه، آداب، حکمت، توحید و اصول و فروع آئین بوده میباشد.

آنچه از این کتاب به دست ما رسیده فقط بخشی از این جامع حدیثی، حاوی ۲۶۰۴ حدیث در ۱۱ کتاب به تفصیل تحت میباشد:

کتاب الأشکال و القرائن، دربرگیرنده روایاتی که در آنها اعداد ۳ تا ۱۰ بکار رفته و همینطور وصایای نبی(ص) و اهل بیت(ع) آن حضرت.(۵۱ حدیث)
کتاب اجر الأعمال، دربرگیرنده روایاتی درباره ثواب و مشوق اشکال اجرا نه.(۱۵۲ حدیث)
کتاب عقاب الأعمال، روایاتی پیرامون گناه و مجازات گونه های ایفا ناپسند.(۱۴۳ حدیث)
کتاب الصَفوَة و النور و الرّحمة، مشتمل بر روایاتی درباره منزلت و جایگاه فرستاده پروردگار(ص) و اهل بیت(ع) آن حضرت و شیعه ها آن‌ها.(۲۰۱ حدیث)
کتاب مصابیح الظُلَم، در بر دارای مباحث آشنایی و معرفت حق.(۴۶۷ حدیث)
کتاب العِلَل، مشتمل بر علل احکام دینی.(۱۳۰ حدیث)
کتاب السفر، مشتمل بر احکام و روایاتی درباره مسافرت.(۱۶۰حدیث)
کتاب المَآکل، پیرامون احکام خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها.(۹۷۹ حدیث)
کتاب الماء، مشتمل بر احکام آب‌ها.(۱۱۴ حدیث)
کتاب المَنافع، دربرگیرنده احکام استخاره و مشاوره.(۳۳ حدیث)
کتاب المَرافق، مشتمل بر احکام خانه و نظافت و وسایل رفت و آمد.(۱۷۴ حدیث)[۷]
اولیه داستان کتاب المحاسن از امام راستگو(ع) درباره دعا، شکر و تکیه میباشد. در فرازی از آن امام درستگو(ع) به معاویة بن وهب فرمود: ای معاویه آن را که سه چیز قسمت گشته از سه چیز بی قسمت نمانده میباشد هر کس را توفيق دعا داده گردیده مستجاب شدن دعایش نیز داده گردیده و هر كه را موفقیت سپاسگزاری نعمت داده گردیده ارتقا نعمت نیز نصیبش گشته میباشد و آن را که تکیه داده گردیده به اعمال امور و کفایت کارها معاش‌اش دست یافته میباشد.كه خدای متعال در قرآن‌اش می‌فرمايد: هر کس بر معبود تکیه نماید پروردگار اورا بس میباشد(آیه ۳ سوره جدایی) و می‌فرمايد: در صورتی‌که سپاسگزای كردید بطور حتم نعمتم را بر شما افزون کنم(آیه ۷ سوره ابراهیم) و می‌فرمايد: از اینجانب بخواهيد(دعا نمائید) تا دعایتان را مستجاب کنم.(آیه ۶۰ سوره غافر) [۸] قصه آخری کتاب از امام درست گو(ع) در باره حکم به کار گیری از دندان گوسفند به مکان دندانی که از بشر افتاده میباشد که امام فرمود در شرایطی‌که گوسفند ذبح فقهی گردیده باشد اشکالی ندارد. [۹]

مقایسه با بقیه جامعه ها حدیثی
دولت ها اساسی حدیثی شیعه مؤلف متوفای تعداد روایات توضیحات
المحاسن احمد بن محمد برقی ۲۷۴ق حدود ۲۶۰۴ تیم روایاتی با موضوعات گوناگون مانند فقه و خلق
کافی محمد بن یعقوب کلینی ۳۲۹ق حدود ۱۶۰۰۰ اقسام روایات اعتقادی، اخلاقی، آداب و دینی
کتاب اینجانب لایحضره الفقیه روحانی صدوق ۳۸۱ق حدود ۶۰۰۰ روایات شرعی
تهذیب الاحکام روحانی طوسی ۴۶۰ق حدود ۱۳۶۰۰ روایات دینی
الاستبصار فیما اختلف اینجانب الاخبار روحانی طوسی ۴۶۰ق حدود ۵۵۰۰ روایات دینی
الوافی سود کاشانی ۱۰۹۱ق حدود ۵۰۰۰۰ حاوی روایات کتاب ها اربعه با حذف مکررات و گستردن برخی از آن ها
وسائل الشیعه روحانی حر عاملی ۱۱۰۴ق ۳۵۸۵۰ روایاتِ دینی کتاب ها اربعه و بیشتراز هفتاد کتاب حدیثی دیگر
بحارالانوار علامه مجلسی ۱۱۱۰ق حدود ۸۵۰۰۰ عده‌آوری اکثر احادیث معصومین در موضوعات متعدد
مستدرک الوسائل میرزا حسین نوری ۱۳۲۰ق ۲۳۵۱۴ کامل شدن روایات شرعی وسائل الشیعه
سفینة البحار روضه خوان عباس قمی ۱۳۵۹ق ۱۰ جلد ارائه فهرستی موضوعی مبتنی بر الفبا برای کتاب بحار الانوار
مستدرک سفینة البحار روضه خوان علی نمازی ۱۴۰۵ق ۱۰ جلد کامل شدن سفینة البحار
جامع روایات شیعه آیت الله بروجردی ۱۳۸۰ق ۴۸۳۴۲ جمع و باب‌بندی روایات فقاهتی شیعه
واحد سنجش الحکمه محمدی ری شهری معاصر ۲۳۰۳۰ ۵۶۴ تیتر غیر دینی
الحیات محمدرضا حکیمی خراسانی معاصر ۱۲ جلد ۴۰ فصل در موضوعات متفاوت فکری ـ عملی
انتشار و چاپ
این کتاب، در دو جلد در دارالکتب الاسلامیه قم، سال ۱۳۷۱ ق. در دو جلد و ۶۴۴ ورقه با انقطاع وزیری چاپ و منتشر گردیده و توشه دیگر در مجمع جهانی اهل بیت استیناف و در دو جلد به چاپ رسیده میباشد.

ساره اول همسر ابراهیم(ع) و مامان اسحاق(ع). بنابر آنچه در دو سوره از قرآن مهربان آمده، ملائکه در ۹۰ سالگی به وی بشارت میلاد فرزندی دادند که اسحاق اسم گرفت. ساره، از‌آنجا‌که ملائکه با وی کلام گفته‌اند، مانند حضرت مریم و حضرت فاطمه(س)، محدَّثه مسجد قبا مشهد خوانده میشود.

ساره سال‌ها قبل از میلاد اسحاق، کنیز خویش هاجر را به ابراهیم داد تا از وی فرزنددار خواهد شد. روحانی صدوق، روایاتی نقل نموده است که به حسادت ساره بعداز میلاد اسماعیل اشاره دارااست. با این درحال حاضر بعضی دانشمندان در دلالت و مدرک روایات نام برده تشکیک آدرس مسجد قبا مشهد کرده‌اند.

معاش
امین‌الاسلام طَبْرسی[۱] و ابوالفتوح رازی،[۲] مفسران شیعه قرن ششم قمری، معتقدند ساره فرزند هاران بن یاحور و دخترعموی ابراهیم(ع) میباشد؛ ولی در برخی احادیث منابع شیعه، ساره فرزند لاحِج فرستاده و دخترخاله ابراهیم شمرده گردیده‌است.[۳] در منابع تاریخی اقوال دیگری مانند ساره دختر بتوایل بن ناحور،[۴] دختر لابن بن بثویل بن ناحور[۵] و دختر ملک حَرّان[۶] نیز، رزرو مسجد قبا مشهد نقل شد‌ه‌است.

ابن قُتَیبَه آئینَوَری تاریخ‌نگار اهل‌سنت قرن سوم از تورات نقل کرده که ساره برادرزاده ابراهیم میباشد. مبتنی بر نقل او، ساره و لوط(ع) اخوی و خواهرِ پدری و فرزندان هاران، اخوی ابراهیم‌ میباشند.[۷] ابن کثیر، مورخ اهل‌سنت (درگذشت ۷۷۴ق)، این عهد و پیمان را رد کرده و عهد و پیمان پر اسم و رسم را این دانسته که ساره دخترعموی ابراهیم بوده میباشد.[۸] عبدالصاحب حسینی عاملی تالیف کننده کتاب «الانبیاءُ حیاتُهُم، قِصَصُهُم» این نظر را دارد، لوط اخویِ مادری ساره میباشد، خیر اخویِ پدری وی؛ بدین ترتیب ساره برادرزاده ابراهیم وجود ندارد. به گفته وی، ساره دخترعمو و دخترخاله ابراهیم شماره تلفن مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۹][یادداشت ۱]

ساره به یاروهمدم لوط، به ابراهیم ایمان آورد و یکتاپرست شد.[۱۰] وی همینطور با حضرت ابراهیم(ع) تزویج کرد.[۱۱] ساره، یک کدام از زیباترین زنان زمان خویش معرفی گردیده است.[۱۲] وی زمین‌های کشاورزی و دام‌های فراوان داشته و همگی بودجه‌اش را در چنگ ابراهیم قرار داده میباشد.[۱۳]

مهاجرت به مصر
بعد از دعوت ابراهیم به یکتاپرستی در خصوصِل، گردآوری‌ مقداری به وی ایمان آوردند، و ابراهیم به همین ادله به یاروهمدم ساره و لوط، به شام سفر کرد، ‌البته با سرایت قحطی و بیماری، ساره به همپا همسرش ابراهیم(ع)، رهسپار مصر شد.[۱۴] بنابر احادیث تاریخی، فرمانروا مصر از زیبایی ساره با خبر شد[۱۵] و ابراهیم در جواب به اینکه چه نسبتی با ساره دارااست، او‌را خواهر خویش معرفی کرد.[۱۶] چنانکه ابن اثیر گفته، ابراهیم از‌آنجا‌که می‌دانسته در حالتی که ساره را همسر خویش معرفی نماید، سلطان فرمان قتل اورا صادر خواهد کرد تا ساره را تصاحب نماید، واقعیت را نهفته نموده است.[۱۷] پاد شاه مصر، ساره را احضار می‌نماید و کارایی می‌نماید اورا تصاحب نماید، ولی در همین حین، دستش کم آب میگردد.[۱۸] شاه از ساره می خواهد دعا نماید که دستش مجدد تندرست گردد، تا او‌را رها نماید، ولی بعداز دعای ساره و تندرست دست سلطان، وی مجدد کوشش می‌نماید به ساره مجاورت گردد و این رخداد سه توشه چهره میدهد.[۱۹] فرمانروا بعد از آن، از کردهٔ خویش منصرف می گردد، کنیزی به اسم هاجر، و هدایایی به ساره میبخشد و اورا آزاد می‌نماید.[۲۰]

به گفته علامه طباطبایی اینکه ابراهیم ساره را خواهر خویش معرفی کرده‌با‌شد با جایگاه نبوت سازگار وجود ندارد و از تناقاضات تورات کنونی میباشد که در منابع تاریخی و حدیثی اهل سنت وارداتی میباشد.[۲۱] همینطور مبنی بر روایتی که علامه طباطبایی از الکافی نقل کرده ابراهیم درین روایت ساره را همسر خویش معرفی کرد و هر توشه که دست فرمانروا کم آب میشد به دعای ابراهیم بود که دست وی به موقعیت قبلی برمی‌گشت.[۲۲]