مسجدالحرام (عربی: المسجدالحرام) مشهورترین و مقدسترین مسجد در عالم اسلام، بنا شده در شهر مکه میباشد که کعبه، قبله مسلمانها، در آن قراردارد. شی ها، بناها و اماکن مقدسی همانند حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل دراین مسجد مکان گرفتهاند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام همگانی مسجد، احکامی ویژه نیز داراست. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب میباشد در شکل یارا، یک توشه در قدمت خویش به مکه مهاجرت نماید (هجرت حج) و مناسکی را که بعضی از آن ها دراین مسجد ایفا می گیرد، مسجد قبا مشهد ایفا دهد.
کلمهشناسی
«المسجدالحرام» واژه و کلمهای عربی و ترکیبی وصفی میباشد. سبب ساز تعریف این مسجد به «حرام» آن میباشد که بعضا افعال که در مساجد دیگر حرام وجود ندارد، دراین مسجد و پیرامون آن(مقبره)به نظر دینی حرام شمرده گردیدهاست و این مسجد احترام و احکام خاصی دارااست[۱] و ارتکاب گناه در آن، نسبت به دیگر جای ها، ممنوعیت و حرمت فقهی بیشتری دارااست و به گفته بعضا منابع، عزم گناه هر یک سری به اعمال نرسد، در مسجدالحرام گناه به حساب آدرس مسجد قبا مشهد می آید.[۲]
از منابع فقهی اسلام، به ویژه قرآن کریم و مهربان اینگونه برمیآید که مسجدالحرام، قبل از اسلام نیز بهاین اسم نزد مردمان حجاز آوازه داشته، هرچند در پیرامون کعبه، سازه یا این که دیوار و حصاری نبوده البته کعبه و گوشه و کنار پیرامونی آن -که محل طواف زائران بوده- بهاین اسم شناخته میشدهاست.[مستلزم منبع] قرآن بارها ادغام وصفی المسجد الحرام را به فعالیت برده میباشد؛ به عنوان مثال درباره خودداری مشرکان از زیارت کعبه و حج مسلمانها در قرآن آمده میباشد: «وَ ما لَهُمْ أَلاَّ یعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ یصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ؛ و چرا خداوند آنانرا عذاب نکند در حالی که[سایر افراد را]از مسجدالحرام جلوگیری کردن مینمایند؟!»[۳]روحانی صدوق در علل الشرایع در روایتی از امام راستگو(ع) درباره انگیزه نامگذاری بیت الله الحرام(مسجدالحرام) گفته میباشد که زیرا ورود مشرکان بهاین مسجد حرام میباشد به مسجدالحرام نامیده گردیدهاست. [۴][یادداشت ۱]ابن جوزی در وجه تسمیه مسجد الحرام به حرام بودن صید و انقطاع شجر در نزدیکی مسجد اشاره رزرو مسجد قبا مشهد نموده است. [۵]
مخلوط «المسجد الحرام» در نشانهها و احادیث، گاه برای اشاره به کعبه، شهر مکه و حیطه بقعه نیز به عمل رفته میباشد.[۶]
شرایط جغرافیایی و حدود مسجد
مسجدالحرام، در شهر مکه ایالات متحده عربی سعودی در میان کوههای ابوقبیس، اجیاد، هندی و قدمت واقع میباشد.[مستلزم منبع][۷]
حدود کنونی مسجدالحرام: از شرق به کوه ابوقبیس، از غرب به کوه قدمت و خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و کوه هندی و از جنوب به خیابان اجیاد و مسفله محصور شماره تلفن مسجد قبا مشهد میگردد.[مستلزم منبع][۸]
حدود بقاع تا مسجدالحرام در نقاط متعدد، گوناگون میباشد: از تنعیم تا مسجدالحرام ۶۱۵۰ متر، از جِعرانه تا مسجد ۱۸۰۰۰ متر، از مسیر طائف در نقطه هُدی تا مسجدالحرام ۱۵۵۰۰ متر، از مسیر لیث تا مسجد ۱۷۰۰۰ متر و از رویه جده تا مسجدالحرام ۱۱۰۰۰ متر مسافت میباشد.
مسجد الحرام
فضیلت ها مسجدالحرام
مسجدالحرام از دیرباز برای مردمان حجاز متشخص بوده میباشد. به نظر تاریخی استحضار دقیقی از این که از چه فرصت اینگونه موقعیتی پیدا نموده است، در اختیار وجود ندارد. بنابر احادیث محلی و مذهبی، این محل از مجال پیدایش زمین متشخص بوده میباشد. در احادیث اسلامی، مسجدالحرام بافضیلتترین جای روی زمین میباشد.[۹]
بنابر حدیثی منسوب به نبی اکرم(ص) مسجدالحرام قدیمترین مسجد زمین میباشد و حتی قبل از مسجدالاقصی نهاد گذارده گردیدهاست.[۱۰]
در حدیث شد رحال، که بنابر آن رسول اکرم(ص) فرموده میباشد: «هجرت مکنید جز برای زیارت سه مسجد....» یکیاز این مساجد، مسجدالحرام میباشد.
بنابر احادیث محلی، قبر هفتاد رسول مثلا هود و باتقوا و اسماعیل در مسجدالحرام میباشد.[۱۱] همینطور مبتنی بر احادیث، تعدادی از دختران اسماعیل(ع) و نیز شماری از انبیا در حجر اسماعیل مدفوناند.[۱۲]
در آموزههای اسلامی احکام دینی و معنوی ویژهای برای مسجدالحرام و مکه حال و روز شدهاست. برای مثال، نزاع در مسجدالحرام و بلکه مقبره مکه گناه بزرگی میباشد مگر به قصد امان.[۱۳] عباداتی مثلا نماز در مسجدالحرام بسیار بیشتر از جای های دیگر، دارنده اثرات معنوی و دنیوی شمرده گردیده است.[۱۴]
تاریخچه
مسجد الحرام، حوادث، تغییرات، تجدید بناها و پیشرفتهای زیادی داشته که در منابع تاریخی و روایی تصویب گردیدهاند[۱۵]و مهمترین آنها عبارتند از:
عصر قبل از اسلام
قبل از اسلام، پیرامون کعبه را مسجدالحرام میگفتهاند که حدودی تقریبی داشتهمیباشد.[۱۶]
مسجد در زمان قبل از اسلام، حصار و دیوار و بنای دیگری جز کعبه نداشته میباشد. این که از چه فرصت محوطه خاطر گردیده تحت عنوان مسجد برگزیده شد، گزارشی تاریخی از آن در چنگ وجود ندارد و فقط در منابع روایی از آن حرف رفته میباشد. بنابر این منابع، جای فعلی مسجدالحرام برای بنای کعبه، قبل از آفرینش آدم برگزیده و کعبه به دست ملایک ساخته شد.[۱۷]
برخی احادیث سازه یا این که نوسازی کعبه را به انسان(ع)نسبت میدهند.[۱۸] بعد از وی، ابراهیم و اسماعیل(ع)آن را مرمت کردند.[۱۹]
در روایتی از نبی اکرم(ص) بنای مسجد به ابراهیم(ع) منسوب شده میباشد. درین قصه، مسجدالحرام، قدیمترین مسجد بر زمین میباشد.[۲۰]
تا قبل از قُصَی بن کِلاب بن مُرَّة بن کَعْب، جد چهارم رسول اکرم(ص) و پیشوای قریش، عموم مکه در اطراف مسجد منزل نمیساختهاند و مسافتای را رعایت میکردهاند. در حین قصی، وی عموم را به منزلسازی در مجاورت کعبه با مسافتای بهاندازه طواف کعبه ترغیب کرد.[۲۱]
مسجدالحرام (عربی: المسجدالحرام) مشهورترین و مقدسترین مسجد در عالم اسلام، بنا شده در شهر مکه میباشد که کعبه، قبله مسلمانها، در آن قراردارد. شی ها، بناها و اماکن مقدسی همانند حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل دراین مسجد مکان گرفتهاند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام همگانی مسجد، احکامی ویژه نیز داراست. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب میباشد در شکل یارا، یک توشه در قدمت خویش به مکه مهاجرت نماید (هجرت حج) و مناسکی را که بعضی از آن ها دراین مسجد ایفا می گیرد، مسجد قبا مشهد ایفا دهد.
کلمهشناسی
«المسجدالحرام» واژه و کلمهای عربی و ترکیبی وصفی میباشد. سبب ساز تعریف این مسجد به «حرام» آن میباشد که بعضا افعال که در مساجد دیگر حرام وجود ندارد، دراین مسجد و پیرامون آن(مقبره)به نظر دینی حرام شمرده گردیدهاست و این مسجد احترام و احکام خاصی دارااست[۱] و ارتکاب گناه در آن، نسبت به دیگر جای ها، ممنوعیت و حرمت فقهی بیشتری دارااست و به گفته بعضا منابع، عزم گناه هر یک سری به اعمال نرسد، در مسجدالحرام گناه به حساب آدرس مسجد قبا مشهد می آید.[۲]
از منابع فقهی اسلام، به ویژه قرآن کریم و مهربان اینگونه برمیآید که مسجدالحرام، قبل از اسلام نیز بهاین اسم نزد مردمان حجاز آوازه داشته، هرچند در پیرامون کعبه، سازه یا این که دیوار و حصاری نبوده البته کعبه و گوشه و کنار پیرامونی آن -که محل طواف زائران بوده- بهاین اسم شناخته میشدهاست.[مستلزم منبع] قرآن بارها ادغام وصفی المسجد الحرام را به فعالیت برده میباشد؛ به عنوان مثال درباره خودداری مشرکان از زیارت کعبه و حج مسلمانها در قرآن آمده میباشد: «وَ ما لَهُمْ أَلاَّ یعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ یصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ؛ و چرا خداوند آنانرا عذاب نکند در حالی که[سایر افراد را]از مسجدالحرام جلوگیری کردن مینمایند؟!»[۳]روحانی صدوق در علل الشرایع در روایتی از امام راستگو(ع) درباره انگیزه نامگذاری بیت الله الحرام(مسجدالحرام) گفته میباشد که زیرا ورود مشرکان بهاین مسجد حرام میباشد به مسجدالحرام نامیده گردیدهاست. [۴][یادداشت ۱]ابن جوزی در وجه تسمیه مسجد الحرام به حرام بودن صید و انقطاع شجر در نزدیکی مسجد اشاره رزرو مسجد قبا مشهد نموده است. [۵]
مخلوط «المسجد الحرام» در نشانهها و احادیث، گاه برای اشاره به کعبه، شهر مکه و حیطه بقعه نیز به عمل رفته میباشد.[۶]
شرایط جغرافیایی و حدود مسجد
مسجدالحرام، در شهر مکه ایالات متحده عربی سعودی در میان کوههای ابوقبیس، اجیاد، هندی و قدمت واقع میباشد.[مستلزم منبع][۷]
حدود کنونی مسجدالحرام: از شرق به کوه ابوقبیس، از غرب به کوه قدمت و خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و کوه هندی و از جنوب به خیابان اجیاد و مسفله محصور شماره تلفن مسجد قبا مشهد میگردد.[مستلزم منبع][۸]
حدود بقاع تا مسجدالحرام در نقاط متعدد، گوناگون میباشد: از تنعیم تا مسجدالحرام ۶۱۵۰ متر، از جِعرانه تا مسجد ۱۸۰۰۰ متر، از مسیر طائف در نقطه هُدی تا مسجدالحرام ۱۵۵۰۰ متر، از مسیر لیث تا مسجد ۱۷۰۰۰ متر و از رویه جده تا مسجدالحرام ۱۱۰۰۰ متر مسافت میباشد.
مسجد الحرام
فضیلت ها مسجدالحرام
مسجدالحرام از دیرباز برای مردمان حجاز متشخص بوده میباشد. به نظر تاریخی استحضار دقیقی از این که از چه فرصت اینگونه موقعیتی پیدا نموده است، در اختیار وجود ندارد. بنابر احادیث محلی و مذهبی، این محل از مجال پیدایش زمین متشخص بوده میباشد. در احادیث اسلامی، مسجدالحرام بافضیلتترین جای روی زمین میباشد.[۹]
بنابر حدیثی منسوب به نبی اکرم(ص) مسجدالحرام قدیمترین مسجد زمین میباشد و حتی قبل از مسجدالاقصی نهاد گذارده گردیدهاست.[۱۰]
در حدیث شد رحال، که بنابر آن رسول اکرم(ص) فرموده میباشد: «هجرت مکنید جز برای زیارت سه مسجد....» یکیاز این مساجد، مسجدالحرام میباشد.
بنابر احادیث محلی، قبر هفتاد رسول مثلا هود و باتقوا و اسماعیل در مسجدالحرام میباشد.[۱۱] همینطور مبتنی بر احادیث، تعدادی از دختران اسماعیل(ع) و نیز شماری از انبیا در حجر اسماعیل مدفوناند.[۱۲]
در آموزههای اسلامی احکام دینی و معنوی ویژهای برای مسجدالحرام و مکه حال و روز شدهاست. برای مثال، نزاع در مسجدالحرام و بلکه مقبره مکه گناه بزرگی میباشد مگر به قصد امان.[۱۳] عباداتی مثلا نماز در مسجدالحرام بسیار بیشتر از جای های دیگر، دارنده اثرات معنوی و دنیوی شمرده گردیده است.[۱۴]
تاریخچه
مسجد الحرام، حوادث، تغییرات، تجدید بناها و پیشرفتهای زیادی داشته که در منابع تاریخی و روایی تصویب گردیدهاند[۱۵]و مهمترین آنها عبارتند از:
عصر قبل از اسلام
قبل از اسلام، پیرامون کعبه را مسجدالحرام میگفتهاند که حدودی تقریبی داشتهمیباشد.[۱۶]
مسجد در زمان قبل از اسلام، حصار و دیوار و بنای دیگری جز کعبه نداشته میباشد. این که از چه فرصت محوطه خاطر گردیده تحت عنوان مسجد برگزیده شد، گزارشی تاریخی از آن در چنگ وجود ندارد و فقط در منابع روایی از آن حرف رفته میباشد. بنابر این منابع، جای فعلی مسجدالحرام برای بنای کعبه، قبل از آفرینش آدم برگزیده و کعبه به دست ملایک ساخته شد.[۱۷]
برخی احادیث سازه یا این که نوسازی کعبه را به انسان(ع)نسبت میدهند.[۱۸] بعد از وی، ابراهیم و اسماعیل(ع)آن را مرمت کردند.[۱۹]
در روایتی از نبی اکرم(ص) بنای مسجد به ابراهیم(ع) منسوب شده میباشد. درین قصه، مسجدالحرام، قدیمترین مسجد بر زمین میباشد.[۲۰]
تا قبل از قُصَی بن کِلاب بن مُرَّة بن کَعْب، جد چهارم رسول اکرم(ص) و پیشوای قریش، عموم مکه در اطراف مسجد منزل نمیساختهاند و مسافتای را رعایت میکردهاند. در حین قصی، وی عموم را به منزلسازی در مجاورت کعبه با مسافتای بهاندازه طواف کعبه ترغیب کرد.[۲۱]
مسجد قبا مشهد چه ویژگیهایی دارد؟