تقیالدین بن نجمالدین، دارای شهرت به ابو الصلاح حلبی (۳۷۴-۴۴۷ق)، دانا و متکلم امامی در قرن چهارم هجری و قرن پنجم هجری قمری میباشد. وی از شاگردان سید مرتضی و روحانی طوسی بود. از شاگردان دارای اسم و رسم او میاقتدار به ابن بَرّاج و محمد بن علی کراجکی مسجد قبا مشهد اشاره نمود.
نگرشهای دینی حلبی تا حد متعددی در حدود مدرسه بغداد و متأثر از ایده ها سید مرتضی میباشد. مطابق بینش حلبی، منصب قضا صرفا در صلاحیت امامان معصوم و نایبان آنهاست و افرادی که به نیابت از امام معصوم ذمه دار فرمان قضا می شوند، می بایست خصوصیتهایی مانند عقل، بینایی، ورع، عدل و داد، بردباری و قصد و تصمیم جدّی در اجرای احکام داشته باشند. از اثر ها معروف او میقدرت الکافی فی الفقه و تخمین المعارف را اسم آدرس مسجد قبا مشهد پیروزی.
معاش و آوازه
ابوالصلاح در سال ۳۷۴ق در حلب چشم به جهان گشود.[۱] برخی منابع،[۲] تاریخ ولادت اورا ۳۴۷ق بیان کردند که احتمالاً ناشی از تصحیف میباشد.[۳] وی در ۴۴۷ق در مسیر رجوع و برگشت از هجرت حج، در رَمله در فلسطین رزرو مسجد قبا مشهد درگذشت.[۴]
در نوشتههای علمای شیعه از شيخ ابوالصلاح تقى بن نجم حلبى و سيد ابوالمكارم حمزة بن زهرة، مالک الغنية به «الحلبيان» تعبیر و تفسیر می شود.[۵] و همینطور ابوالصلاح جزو «الشامیون» میباشد که در تعبیروتفسیر علماء به ۴ نفر گفته میشود:
ابوالصلاح تقى بن نجمالدين حلبى.
سيد ابوالمكارم بن زهرة حلبى.
قاضى ابن براج.
سديدالدين محمود حمصى.
اين ۴ نفر يك مدل علمى را در مباحث فقهى داشتهاند.[۶]
استادان
ابوالصلاح حلبی از حلب به بغداد رفت و در آنجا نزد سید مرتضی درس خواند و در زمره شاگردان مبرِّز وی قرار گرفت، چنانکه بعد ها سیدمرتضی جواب استفتائات عموم حلب را به وی ارجاع میاعطا کرد.[۷] مدرس دیگر وی روحانی طوسی بود که در کتاب رجال،[۸] حلبی را از شاگردان خویش به شمار آورده میباشد. وی از معاصران حمزة بن عبدالعزیز سلار دیلمی، تالیف کننده کتاب المراسم شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد [۹] [یادداشت ۱]
شاگردان
ابوالصلاح، بعداز یادگرفتن فقه و علم ها دیگر، به حلب برگشت و به درس دادن پرداخت. در حوزه درس وی شاگردان اکثری رشد یافتند. بعضی از شاگردان و راویان حدیث از وی عبارتاند از:
اثبات بن اسلم حلبی، که بعداز وفات حلبی بر مکان وی جلسه.
حکم کننده عبدالعزیز ابنبرّاج
عبدالرحمان بن احمد موءثر نیشابوری
محمد بن علی کراجکی
ابومحمد ریحان بن عبداللّه حبشی[۱۰]
نگرشهای فقاهتی
نگرشهای شرعی حلبی تا حد متعددی در حدود مدرسه بغداد و متأثر از آرای استادش سید مرتضی میباشد؛ برای مثال درباره حجت نبودن خبر واحد.[۱۱] با این تمامی، آرای آن دو با یکدیگر اختلافاتی نیز داراهستند که ابوالفتح کراجکی در غایةالانصاف فی مسائلالخلاف بدانها پرداخته و عمدتاً از نگاه سیدمرتضی تامین نموده است.[۱۲] هر تعدادی آرای شرعی حلبی در هر موضوع کمتر با نگرش دارای شهرت ناسازگار میباشد، در پارهای مفاد او با حیث دارای اسم و رسم به مخالفت برخاسته میباشد.[۱۳]پارهای از فتاوای ابی الصلاح مانند قتل حوصله در بعضی مفاد، به طور تقریب در فقه شیعه نادرسوابق بود.[۱۴][یادداشت ۲] طبق نگرش حلبی، منصب قضا فقط در صلاحیت امامان معصوم و نایبان آنهاست و اشخاصی که به نیابت از امام معصوم ذمه دار فرمان قضا میشوند، می بایست عقل، بینایی، وَرَع، عدل و داد، بردباری و قصد و تصمیم جدّی در اجرای احکام داشته باشند.[۱۵] بر این محور، تایید تولی قضاوت، حتی چنانچه از جانب حاکمی ستمگر توصیه گردد، بر واجدان وضعیت، روا، بلکه واجب میباشد؛ چون در واقع، آنها نایب امام به شمار میروند، خیر نماینده قاضی.[۱۶] [یادداشت ۳]
الکافی فی الفقه مهمترین تاثیر ابوصلاح حلبی
اثر ها
بعضی از اثرها گوناگون شرعی و کلامی حلبی، برجامانده میباشد.
مهمترین و مشهورترین تاثیر وی کتاب الکافی فی الفقه میباشد که یک عصر فقه جامع و در بردارنده پارهای مباحث کلامی میباشد. وی دراین تاثیر آغاز شقوق متفاوت هر زمینه را به اجمال و بعد از آن بهگستردن تحقیق کرده و حیث خویش را (گاه با استناد به ادلّه) ذکر داشته میباشد. فقهای شیعه به کتاب الکافی بسیار استناد کرده و آن را ستودهاند، مثلا ابن ادریس حلی[۱۷] آن را تألیفی پسندیده و محققانه خوانده میباشد.
تألیف دیگر حلبی، تخمین المعارف، مشتمل بر مباحث کلامی، به ویژه توحید و نبوت و امامت و عدل، میباشد. از خصوصیتهای این تاثیر استعمال از منابعی میباشد که امروزه در دسترس نیستند، مانند تاریخ ثقفی و تاریخ واقدی.
البدایة فی الفقه
العمدة و اللوامع
الکافیة
الشافیة،
گستردن بر الذخیره سید مرتضی
شُبَهالملاحدة
منتخب المعارف
المعراج (در حدیث)
البرهان علی ثبوت الایمان.[۱۸]
پانویس
مسجد قبا مشهد برای برگزاری مراسم یادبود