دختر رَبیعه کنیز امام علی(ع) بود که با اسم صَهبای تَغلِبی شناخته میشد.[۱] برخی از دانشمندان اورا در ستون ملازمان امام حسین(ع) در کربلا بهشمار آوردهاند.[۲] به گفته عده ای از تاریخنگاران اسم پدرش ربیعه بوده میباشد.[۳] اما بعضا از سایر گزارشهای تاریخی، اسمهایی مانند عباد بن ربیعه را بهتیتر اسم بابا وی بیان کردهاند.[۴] محمدصادق کرباسی، متفحص شیعی صهبا را کنیه امحبیب دانسته میباشد.[۵] او در حمله خالد بن ولید به ناحیه عَینالتَمْر در حوالی الانبار[۶] و یا این که در نزاع دیگری به اسارت مسجد قبا مشهد درآمد.[۷]
بعضی از پژوهشگران معتقدند که حضرت علی(ع) در ماه رجب سال ۱۲ق صهبا را به مبلغ ۴۰ دینار خریداری کرد.[۸] بیان شده که حضرت علی(ع) در تعریف امحبیب، اورا جان خویش خوانده میباشد.[۹]کرباسی با استعمال از برخی قرائن تاریخی؛ مانند به دنیاآمدن صهبا در طی پیامبراکرم(ص)،[۱۰] تاریخ احتمالی تولد اورا سه سال قبل از سفر فرستاده به مدینه تیتر نموده است.[۱۱] او همینطور با اعتنا بهاین که بعد از سال ۶۱ق گزارشی از صهبا در تاریخ یافت نشده، وفات اورا سال ۶۱ق در شهر مدینه بیان نموده آدرس مسجد قبا مشهد است.[۱۲]
صهبا اُمّوَلَد بوده و از امام علی(ع) صاحب و مالک یکسری فرزند بود. اسم آنها به این تفصیل میباشد:عُمَر: از وی با تیتر قدمت اکبر[۱۳] یا این که قدمت اَطرَف حافظه میگردد.[۱۴] طبق بعضی نقلها عُمر بن خطاب این اسم را برای وی برگزید.[۱۵] او را واپسین بازمانده از فرزندان حضرت علی(ع) به شمار آوردهاند.[۱۶] قدمت اطرف در طول حکومت ولید بن عبدالملک،[۱۷] در ۸۵ سالگی[۱۸] و یا این که کمتر از آن[۱۹] در شهر یَنبُع از عالم رفت.[۲۰] بعضا مقاتل آوردهاند که او در حادثه کربلا به شهیدشدن رسیده میباشد.[۲۱] جعفر مرتضی، پژوهشگر شیعی این احتمال را مطرح کرده که امام علی(ع) فرزند دیگری به اسم قدمت داشته که در کربلا به شهیدشدن رسیده رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۲]
رُقیّه: با تیتر رقیه کبری[۲۳] که او را همسر مسلم بن عقیل دانستهاند.[۲۴] برای وی از مسلم سه فرزند به اسمهای عبدالله، علی و محمد برشمردهاند که عبدالله در حادثه کربلا به شهیدشدن رسید.[۲۵] نقل شده میباشد رقیه به یاور مادرش صهبا در کاروان امام حسین(ع) حضور داشتند.[۲۶] سید علی شهرستانی حضور صهبا در کربلا را نپذیرفته میباشد.[۲۷] زینب فواز عاملی، محل قبر رقیه را قاهره در مصر دانسته میباشد.[۲۸] به گفته تاریخنگاران، عُمر و رقیه دوقلو شماره تلفن مسجد قبا مشهد بودند.[۲۹]
عباس: برخی گزارشها حکایت از وجود فرزند دیگری برای رقیه به اسم عباس اصغر داراست. محمدصادق کرباسی انتساب اینگونه فرزندی به صهبا را غلط در گزارش تاریخی می داند.[۳۰]
پانویس
ابونعیم اصفهانی، معرفةالصحابه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۸؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۴۷.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۴۷؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۰-۱۴۱۳ق، ج۲۱، ص۴۶۸؛ ابنحجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۱۹.
بیضون، موسوعة کربلاء، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۱۲۲.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۴.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۱۵۴؛ ابنکثیر، البدایه والنهایه، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۳۶۷؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۸.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۴۵.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۳.
قطب راوندی، مکارم اخلاق و رفتار النبی و الائمه، ۱۴۳۰ق، ص۱۹۵.
ابنحجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۱۹؛ کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸-۱۳۹.
ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۱۱۷.
ابنعنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب، ۱۴۱۷ق، ص۳۳۱.
مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۰-۱۴۱۳ق، ج۲۱، ص۴۶۹.
ابنعساکر، تهذیبالتهذیب، ۱۳۲۵-۱۳۲۷ق، ج۷، ص۴۸۵.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۳.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۴۷.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۴۶.
برزنجی، درست و ضعیف تاریخ طبری، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۴۲۲.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۴۹؛ امینی، اصحاب امیرالمؤمنین، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۳۷.
عاملی، الصحیح اینجانب سیرة الامام علی، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۸۴.
ابن ابیالدنیا، مقتل علی بن ابیطالب، ۱۴۱۱ق، ص۱۱۹.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۹۷.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۸.
شهرستانی، التسمیات، ۱۴۳۱ق، ص۳۶۶.
فواز عاملی، الدر المنثور فی طبقات ربات الخدور، ۱۳۱۲ق، ص۲۰۶.
ابنعساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۵، ص۳۰۵.
کرباسی، معجم انصارالحسین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۳۹.
منابع
ابن ابیالدنیا، عبدالله بن محمد، مقتل امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، قم، مجمع احیاء الثقافة الاسلامیه، چاپ نخستین، ۱۴۱۱ق.
ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، رسیدگی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اولیه، ۱۴۱۷ق.
ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه فی تمییز الصحابه، بازرسی عادل احمد و علی معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اولیه، ۱۴۱۵ق.
ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیبالتهذیب، حیدرآباد دکن، مظبعة دائرة المعارف النظامیه، چاپ نخستین، ۱۳۲۵-۱۳۲۷ق.
ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، مطالعه علی محمد قدمت، قاهره، مکتبة الخانجی، چاپ نخستین، ۱۴۲۱ق.
ابنعساکر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، رسیدگی قدمت بن غرامه عمروی، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر، ۱۴۲۵ق.
ابنعنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب فی انساب آل ابیطالب، قم، مؤسسه انصاریان، ۱۴۱۷ق.
ابنکثیر، اسماعیل بن قدمت، البدایه و النهایه، مطالعه علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اولیه، ۱۴۰۸ق.
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، معرفةالصحابه، مطالعه عادل بن یوسف العزازی، الریاض، دارالوطن للنشر، چاپ نخستین، ۱۴۱۹ق.
البرزنجی، محمد بن طاهر، درست و ضعیف تاریخ طبری، بیروت، دار ابنکثیر، چاپ اولیه، ۱۴۲۸ق.
امینی، محمدهادی، اصحاب امیرالمؤمین علیهالسلام و الرواة عنه، بیروت، دار الکتب الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
نکات مهم برای رزرو مسجد جهت برگزاری مراسم ترحیم در مشهد