ابراهیم بن عبدالله (۹۷ - ۱۴۵ق) مشهور به قتیل باخَمنرا، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع)، اخوی نفس زکیه و دومین قیامکننده علوی علیه خلافت بنی عباس بود. وی بعد از کشته شدن نفس زکیه (۱۴۵ق)، در بصره قیام کرد و گردآوری زیاد از زیدیان، معتزلیان به وی پیوستند و ابوحنیفه از وی مدد کرد، البته در غایت قیام به فیض نرسید و ابراهیم در حیطه باخمرا، مجاورت کوفه کشته مسجد قبا مشهد شد.
میلاد و نسب
ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسن در سال ۹۷ قمری متولد شد. بابا او عبدالله محض میباشد. عبدالله فرزند حسن مثنی و نوه امام حسن مجتبی(ع) آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.
شخصیت
ابراهیم بن عبداللـه مردی ادیب و محدّث بود[۱] و پدرش عبداللـه اورا برگزید تا به سؤالات مؤسّسان مذهب اعتزال زیرا واصل بن عطا و عمرو بن عبید جواب دهد.[۲] وی شعر نیز میسرود و در نزد کامل ضبّی که از دوستداران نهضت بود، گروهای از اشعار ترتیب اعطا کرد که آنگاهها به مفضّل منسوب رزرو مسجد قبا مشهد شد.[۳]
قیام بر ضد عباسیان
نوشتهعلمیٔ مهم: قیام ابراهیم بن عبدالله
با روی کارآمدن منصور عباسی مخالفت علویان با عباسیان علنی شد[۴] و بعداز زندانی شدن عبداللـه محض و خانوادهاش در عراق، ابراهیم و محمد (فرزندان عبدالله) مخالفت خویش را شدت بخشیدند. محمد در سال ۱۴۵ق قیام کرد[۵] و ابراهیم نیز در اولیه رمضان ۱۴۵ق در بصره دست به شماره تلفن مسجد قبا مشهد قیام زد.[۶]
دو ماه بعد از اعلام قیام بر ضد عباسیان، سپاه ابراهیم در ۱ ذیالقعده ۱۴۵ق از بصره به سمت کوفه رفت[۷] و منصور عباسی نیز عیسی بن موسی را با هیجده هزار نفر روانه مبارزه با ابراهیم کرد.[۸] دو سپاه در حوزه باخمرا در ۱۶ فرسخی (حدود ۸۸ کیلومتر) کوفه بههم رسیدند. تقابل این دو دسته حدود دو ماه بهارتفاع انجامید.
در اولِ نزاع صفوف مقدم عباسیان ناکامی سنگینی خوردند.[۹] اما بخشی از سپاه عباسی از پشت به سپاه ابراهیم حمله کردند[۱۰] که ضربه سنگینی به سپاه ابراهیم وارد ایجاد کرد. با اصابت تیری به گلوی ابراهیم و کشتهشدن او در ۲۵ ذیالحجه ۱۴۵ق سپاه علویان ضعیف شد و اقتدار روحی سپاه عباسیان ارتقا یافت.[۱۱] از اینرو موفقیت اول علویان مکان خویش را به باخت اعطا کرد و قیام ابراهیم نافرجام ماند. بعد از کشته شدن ابراهیم راز او را از بدنش جداگانه کرده و نزد خلیفه بردند و پیکر او را در باخمرا دفن کردند.[۱۲]
نبو
تبارنامه حسن مثنی
خوله دختر مراد امام حسن مجتبی
حسن مثنی
فاطمه امداوود
ابراهیم حسن مثلث امکلثوم عبدالله محض زینب داوود
اسماعیل علی ابراهیم
(قتیل باخَمنرا) ادریس نخستین
(مؤسس ادریسیان) محمد
(نفس زکیه) سلیمان
ابراهیم حسین
(صاحب و مالک فخ) آل ادریس محمد
محمد
(ابن طباطبا) حسن
اسحاق
محمد
(طاووس)
آل طاووس
پانویس
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۲۷۳.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۲۵۸.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۳۲۰.
مهدوی عباس آباد، «قیام محمد بن عبدالله (نفس زکیه) اولیه قیام علویان علیه عباسیان»، ص۱۳۴.
ابن قتیبه، المعارف، ۱۹۶۰م، ص۳۷۸.
خلیفه بن خیاط، تاریخ، ج۲، ص۶۴۹.
یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۳۷۷.
ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۵۶۷ و ۵۶۸.
طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۳.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۷۸.
طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۶.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۷۸؛ یاقوت، معجم البلدان، ۱۳۷۴ق، ج۱، ص۳۱۶.
منابع
یعقوبی، تاریخ، بیروت، ۱۳۷۹ق.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین، مقاتل الطالبیین، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۴۱۹ق.
خلیفه بن خیاط، تاریخ، به سعی سهیل زکار، دمشق، ۱۹۶۸م.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بيروت، دار الكتب العلميه، ۱۴۰۷ق.
ابن اثیر، الکامل، بیروت، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
ابن قتیبه، عبداللـهبن مسلم، المعارف، به عملکرد گنج عکاشه، قاهره، بینا، ۱۹۶۰م.
مهدوی عباس آباد، محمدرضا، قیام محمد بن عبدالله (نفس زکیه) اولیه قیام علویان علیه عباسیان، نشریه دانش کده علم ها اجتماعی و انسانی دانش کده تبریز، ش۱۶.
مسجد قبا مشهد چه ویژگیهایی دارد؟