شُرْطَةُ الخَمیس گروهی از یاران مدام دارای اسلحه امام علی (ع) بودند که با شایستگی بی نقص در تمامی جا به امیرالمؤمنین (ع) در کارها حکومتی امداد میرساندند. این تیم خلال حضور در پیکار، وظایف مهمی در طی صلح همانند اجرای حدود الهی، مراقبت امنیت شهر کوفه، پناه از جان امام علی (ع) و عدهآوری نیرو برای پشتیبانی را بر ذمه مسجد قبا مشهد داشتند.
معناشناسی
شرطه در لغت در معنای تیم، گروهان، شرط و عهدوپیمان آمده میباشد.[۱] در اصطلاح به اولین مجموعه از لشکر گفته میگردد که در نزاع حاضر گردیده و مهیا مرگ باشند.[۲] و خمیس به معنای لشکر میباشد و انگیزه نامگذاری لشکر به خمیس این بوده که لشکر به پنج بخش: پیشگفتار (طلایهدار لشگر)، ساق (عقبه لشگر)، مِیمَخیر (جبهه راست)، مِیسرِه (جبهه چپ) و قلب تقسیم آدرس مسجد قبا مشهد میگردیدهاست.[۳]
در اصطلاح، شرطة الخمیس تنی چند از یاران امیرالمومنین بودند[۴] که جنگیدن تا کشته شدن را بر ذمه گرفتند و امیرالمؤمنین(ع) ضمانت کننده رزرو مسجد قبا مشهد بهشتشان شد.[۵][یادداشت ۱]
تعداد
بعضی مانند روضه خوان موثر تعداد شرطة الخمیس را ۶۰۰۰ نفر،[۶] طبری تعداد آن ها را ۴۰ هزار نفر[۷] و ابن سعد [یادداشت ۲] شمار وی را بعداز شهید شدن امام علی(ع) ۱۲هزار نفر معرفی شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرده اند.[۸]
جایگاه و مقام
در مقام شرطة الخمیس امام علی(ع) فرموده میباشد:
«پیش از شما فی مابین گروهی از بنیاسرائیل (که همگی دارنده رتبهای از جایگاه نبوت بودند) این تفاهم نامه (تفاهم نامه شرطة الخمیس) بسته شد و به همین جهت کسی از آنها به شهید شدن نرسید، مگر اینکه یا این که رسول خویشاوندان خویش یا این که فرستاده شهر و آبادی خویش و یا این که نبی نفسِ خود بود و شما به منزله به عبارتیها میباشید، جز اینکه شما جزء انبیا نیستید.»[۹] آیت الله خویی احادیث مربوط به گزارش اصبغ بن نباته دراین مورد را ضعیف می داند.[۱۰]
خصوصیتها و وظایف
شرطة الخمیس دارنده خصوصیتهایی بودهاند، مثلا: مدام دارای سلاح، فراهم و هم پا امام علی(ع) بودند. در نزاعها پیشرو سپاه بودند و پایداری داشتند[۱۱] مدام گوش به دستور و فراهم بودند و در اجرای امر امام(ع) طفره نمیکردند. با آنحضرت تا پای جان بیعت کرده و از قبایل گوناگون بودند.
این دسته در هنگام صلح نیز مهیا و یار امام(ع) بودند و وظایف و ماموریتهای مهمی همانند اجرای حدود،[۱۲] محافظت امنیت شهر کوفه،[۱۳] پناه از جان امام علی (ع)[۱۴] و گردآوریآوری نیرو برای پشتیبانی[۱۵] بر ذمه آنها بود.
بعد از حمله ها سپاهیان شام به عراق (در ماجرای غارات)، امام علی (ع) این مجموعه را برای دفع آنها ارسال کرد.[۱۶]
اعضاوجوارح
بعضی از اعضای شرطه الخمیس عبارتند از: مقداد، عمار یاسر، ابو سنان انصاری، ابو عمرو انصاری، سهل و آسان بن حنیف، عثمان بن حنیف، جابر بن عبدالله انصاری، حکیم بن سعید حنفی (ابویحیی)[۱۷]، عبدالله بن یحیی حضرمی، سلیم بن قیس هلالی، عبیده سلمانی مرادی[۱۸]، یحیی حضرمی[۱۹]، قیس بن سعد[۲۰]، اصبغ بن نباته[۲۱] و نعیم بن دجاجه.[۲۲]
در برخی منابع، سلمان و ابوذر نیز جزو شرطه الخمیس شمرده گردیدهاند.[۲۳] اما بنابر اینکه شرطه الخمیس در طول حکومت امام علی(ع) صورت گرفته باشد، عضویت این دو نفر صحیح به حیث نمی رسد زیرا هر دو قبل از مجال حکومت وی از عالم رفته بودند.
فرماندهان شرطه الخمیس اصبغ بن نباته[۲۴] و قیس بن سعد بن عباده معرفی گردیدهاند[۲۵] که به لحاظ می رسد در دو فرصت متعدد، این دو نفر فرمانده بودهاند.
پانویس
عمید، فرهنگ وتمدن عمید، پایین کلمه شرطه.
ابنمراد، لسانالعرب، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۳۳۰.
علیاری تبریزی، بهجة الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۵۰؛ مجلسی، ملاذ الاخبار، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۴۰.
روحانی اثر گذار، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲
بحرالعلوم، الفوئد الرجالیة، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۳۶.
روضه خوان اثرگذار، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲.
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۱۵۸.
ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۹۰م، ج ۵، ص۳۲۱.
علیاری تبریزی، بهجة الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۵۰.
خوئی، معجم رجال الحديث، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۱۳۴.
قمی، العقد النضید، ۱۴۲۳ق، ص۱۶۲.
کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۴۶؛ صدوق، اینجانب لا یحضر الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۵؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۱۶؛ منقری، وقعة الصفین، ۱۴۰۴ق، ص۴۰۸.
ابن ابی الحدید، گستردن نهج البلاغه، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۱۹۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۹، ص۱۳۲.
ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص ۵۴۹.
ابن مزاحم منقری، وقعه صفین، ۱۳۸۲ق، ص۴ و ۹۶ و ۱۲۱ و ۱۳۲
ثقفی کوفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۴۸۹.
روحانی طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۱۵ق، ص۶۰؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۱۸۸.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۴، ص۲۷۲؛ روحانی موثر، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۳.
خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۲۰، ص۹۸.
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۴، ص۱۶۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۹۰م، ج۶، ص۱۲۲؛ کشی، رجال الکشی، ۱۳۴۸ش، ص۱۱۰؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۱۴، ص۹۵.
ابن مزاحم منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۰۶؛ کشی، رجال الکشی، ۱۳۴۸ش، ص۱۰۳؛ روضه خوان موثر، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۶۵.
ثقفی کوفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۱۲۱
برقی، رجال، ص۴.
ابن مزاحم منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۰۶
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۴، ص۱۶۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۹۰م، ج۶، ص۱۲۲
یادداشت
اصبغ بن نباته از اعضای(فرماندهان) شرطة الخمیس در جواب به سؤالی درباره نامیده شدن بهاین اسم (شرطة الخمیس) گفته: إِنَّا ضَمِنَّا لَهُ الذَّبْحَ وَ ضَمِنَ لَنَا الْفَتْحَ. ما شرط کردیم که برای حضرت کشته شویم و وی هم فردوس را برای ما ضمانت کرد. موءثر، الإختصاص، ۴۱۳ق، ص۶۵.
محمد بن سعد بن منیع بغدادی مورخ و سیرهنویس دارای اسم و رسم بغداد در قرن سوم هجری قمری
منابع
ابنابیالحدید، عبدالحمید، گستردن نهج البلاغه، مطالعه محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ق.
ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تفحص: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
ابنمزاحم منقری، نصر، وقعة صفین، پژوهش: عبدالسلام محمد هارون، قاهره، مؤسسة العربیة الحدیثة، الطبعة الثانیة، ۱۳۸۲ق، افست قم، منشورات مکتبة المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
ابنخواسته، محمد بن مکرم، لسان العرب، استیناف: جمالالدین میردامادی، بیروت، دارالفکر للطبلاعة والنشر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
بحرالعلوم، سیدمهدی، الفوئد الرجالیة، مطالعه و تعلیق: محمدصادق بحرالعلوم، حسین بحرالعلوم، طهران، مکتبة الصادق، ۱۳۶۳ش.
برقی، احمد بن محمد، رجال البرقی، طهران، انتشارات کالج طهران، ۱۳۴۲ش.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، بازرسی: جلالالدین حسینی ارموی، طهران، تکثیر انجمن اثرها ملی، ۱۳۵۳ش.
خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفه بن خیاط، استیناف: محجوب فواز و حکمت فواز، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، راءس انتشار اثر ها شیعه، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
ذهبی، شمس الدین، تاریخ الاسلام، رسیدگی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، بازرسی: سید حسن موسوی خرسان، طهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
روحانی طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۵ق.
روضه خوان موءثر، محمد بن محمد، الإختصاص، قم، انتشارات کنگره جهانی روحانی موثر، ۱۴۱۳ق.
صدوق، محمد بن علی، اینجانب لا یحضر الفقیه، پژوهش: علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، پژوهش: محمدأبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
علیاری تبریزی، ملاعلی، بهجة الآمال فی تفصیل زبدة المقال، طهران، بنیاد تمدن اسلامی حاج محمدحسین کوشانپور، ۱۳۷۱ش.
عمید، حسن، فرهنگ وتمدن عمید، طهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
قمی، محمد بن حسن، العقد النضید و الدر الفرید، استیناف علی اوسط الناطقی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۳ق
کشی، محمد بن قدمت، رجال الکشی، مشهد، انتشارات دانش کده مشهد، ۱۳۴۸ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، پژوهش علیاکبر غفاری، طهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
مجلسی، محمدباقر، ملاذ الأخیار فی فهم و شعور تهذیب الأخبار، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ق.
لینک به خارج
شُرْطَةُ الخَمیس گروهی از یاران مدام دارای اسلحه امام علی (ع) بودند که با شایستگی بی نقص در تمامی جا به امیرالمؤمنین (ع) در کارها حکومتی امداد میرساندند. این تیم خلال حضور در پیکار، وظایف مهمی در طی صلح همانند اجرای حدود الهی، مراقبت امنیت شهر کوفه، پناه از جان امام علی (ع) و عدهآوری نیرو برای پشتیبانی را بر ذمه مسجد قبا مشهد داشتند.
معناشناسی
شرطه در لغت در معنای تیم، گروهان، شرط و عهدوپیمان آمده میباشد.[۱] در اصطلاح به اولین مجموعه از لشکر گفته میگردد که در نزاع حاضر گردیده و مهیا مرگ باشند.[۲] و خمیس به معنای لشکر میباشد و انگیزه نامگذاری لشکر به خمیس این بوده که لشکر به پنج بخش: پیشگفتار (طلایهدار لشگر)، ساق (عقبه لشگر)، مِیمَخیر (جبهه راست)، مِیسرِه (جبهه چپ) و قلب تقسیم آدرس مسجد قبا مشهد میگردیدهاست.[۳]
در اصطلاح، شرطة الخمیس تنی چند از یاران امیرالمومنین بودند[۴] که جنگیدن تا کشته شدن را بر ذمه گرفتند و امیرالمؤمنین(ع) ضمانت کننده رزرو مسجد قبا مشهد بهشتشان شد.[۵][یادداشت ۱]
تعداد
بعضی مانند روضه خوان موثر تعداد شرطة الخمیس را ۶۰۰۰ نفر،[۶] طبری تعداد آن ها را ۴۰ هزار نفر[۷] و ابن سعد [یادداشت ۲] شمار وی را بعداز شهید شدن امام علی(ع) ۱۲هزار نفر معرفی شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرده اند.[۸]
جایگاه و مقام
در مقام شرطة الخمیس امام علی(ع) فرموده میباشد:
«پیش از شما فی مابین گروهی از بنیاسرائیل (که همگی دارنده رتبهای از جایگاه نبوت بودند) این تفاهم نامه (تفاهم نامه شرطة الخمیس) بسته شد و به همین جهت کسی از آنها به شهید شدن نرسید، مگر اینکه یا این که رسول خویشاوندان خویش یا این که فرستاده شهر و آبادی خویش و یا این که نبی نفسِ خود بود و شما به منزله به عبارتیها میباشید، جز اینکه شما جزء انبیا نیستید.»[۹] آیت الله خویی احادیث مربوط به گزارش اصبغ بن نباته دراین مورد را ضعیف می داند.[۱۰]
خصوصیتها و وظایف
شرطة الخمیس دارنده خصوصیتهایی بودهاند، مثلا: مدام دارای سلاح، فراهم و هم پا امام علی(ع) بودند. در نزاعها پیشرو سپاه بودند و پایداری داشتند[۱۱] مدام گوش به دستور و فراهم بودند و در اجرای امر امام(ع) طفره نمیکردند. با آنحضرت تا پای جان بیعت کرده و از قبایل گوناگون بودند.
این دسته در هنگام صلح نیز مهیا و یار امام(ع) بودند و وظایف و ماموریتهای مهمی همانند اجرای حدود،[۱۲] محافظت امنیت شهر کوفه،[۱۳] پناه از جان امام علی (ع)[۱۴] و گردآوریآوری نیرو برای پشتیبانی[۱۵] بر ذمه آنها بود.
بعد از حمله ها سپاهیان شام به عراق (در ماجرای غارات)، امام علی (ع) این مجموعه را برای دفع آنها ارسال کرد.[۱۶]
اعضاوجوارح
بعضی از اعضای شرطه الخمیس عبارتند از: مقداد، عمار یاسر، ابو سنان انصاری، ابو عمرو انصاری، سهل و آسان بن حنیف، عثمان بن حنیف، جابر بن عبدالله انصاری، حکیم بن سعید حنفی (ابویحیی)[۱۷]، عبدالله بن یحیی حضرمی، سلیم بن قیس هلالی، عبیده سلمانی مرادی[۱۸]، یحیی حضرمی[۱۹]، قیس بن سعد[۲۰]، اصبغ بن نباته[۲۱] و نعیم بن دجاجه.[۲۲]
در برخی منابع، سلمان و ابوذر نیز جزو شرطه الخمیس شمرده گردیدهاند.[۲۳] اما بنابر اینکه شرطه الخمیس در طول حکومت امام علی(ع) صورت گرفته باشد، عضویت این دو نفر صحیح به حیث نمی رسد زیرا هر دو قبل از مجال حکومت وی از عالم رفته بودند.
فرماندهان شرطه الخمیس اصبغ بن نباته[۲۴] و قیس بن سعد بن عباده معرفی گردیدهاند[۲۵] که به لحاظ می رسد در دو فرصت متعدد، این دو نفر فرمانده بودهاند.
پانویس
عمید، فرهنگ وتمدن عمید، پایین کلمه شرطه.
ابنمراد، لسانالعرب، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۳۳۰.
علیاری تبریزی، بهجة الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۵۰؛ مجلسی، ملاذ الاخبار، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۴۰.
روحانی اثر گذار، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲
بحرالعلوم، الفوئد الرجالیة، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۳۶.
روضه خوان اثرگذار، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲.
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۱۵۸.
ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۹۰م، ج ۵، ص۳۲۱.
علیاری تبریزی، بهجة الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۵۰.
خوئی، معجم رجال الحديث، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۱۳۴.
قمی، العقد النضید، ۱۴۲۳ق، ص۱۶۲.
کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۴۶؛ صدوق، اینجانب لا یحضر الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۵؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۱۶؛ منقری، وقعة الصفین، ۱۴۰۴ق، ص۴۰۸.
ابن ابی الحدید، گستردن نهج البلاغه، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۱۹۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۹، ص۱۳۲.
ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص ۵۴۹.
ابن مزاحم منقری، وقعه صفین، ۱۳۸۲ق، ص۴ و ۹۶ و ۱۲۱ و ۱۳۲
ثقفی کوفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۴۸۹.
روحانی طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۱۵ق، ص۶۰؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۱۸۸.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۴، ص۲۷۲؛ روحانی موثر، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۳.
خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۲۰، ص۹۸.
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۴، ص۱۶۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۹۰م، ج۶، ص۱۲۲؛ کشی، رجال الکشی، ۱۳۴۸ش، ص۱۱۰؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۱۴، ص۹۵.
ابن مزاحم منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۰۶؛ کشی، رجال الکشی، ۱۳۴۸ش، ص۱۰۳؛ روضه خوان موثر، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۶۵.
ثقفی کوفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۱۲۱
برقی، رجال، ص۴.
ابن مزاحم منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۰۶
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۴، ص۱۶۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۹۰م، ج۶، ص۱۲۲
یادداشت
اصبغ بن نباته از اعضای(فرماندهان) شرطة الخمیس در جواب به سؤالی درباره نامیده شدن بهاین اسم (شرطة الخمیس) گفته: إِنَّا ضَمِنَّا لَهُ الذَّبْحَ وَ ضَمِنَ لَنَا الْفَتْحَ. ما شرط کردیم که برای حضرت کشته شویم و وی هم فردوس را برای ما ضمانت کرد. موءثر، الإختصاص، ۴۱۳ق، ص۶۵.
محمد بن سعد بن منیع بغدادی مورخ و سیرهنویس دارای اسم و رسم بغداد در قرن سوم هجری قمری
منابع
ابنابیالحدید، عبدالحمید، گستردن نهج البلاغه، مطالعه محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ق.
ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تفحص: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
ابنمزاحم منقری، نصر، وقعة صفین، پژوهش: عبدالسلام محمد هارون، قاهره، مؤسسة العربیة الحدیثة، الطبعة الثانیة، ۱۳۸۲ق، افست قم، منشورات مکتبة المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
ابنخواسته، محمد بن مکرم، لسان العرب، استیناف: جمالالدین میردامادی، بیروت، دارالفکر للطبلاعة والنشر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
بحرالعلوم، سیدمهدی، الفوئد الرجالیة، مطالعه و تعلیق: محمدصادق بحرالعلوم، حسین بحرالعلوم، طهران، مکتبة الصادق، ۱۳۶۳ش.
برقی، احمد بن محمد، رجال البرقی، طهران، انتشارات کالج طهران، ۱۳۴۲ش.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، بازرسی: جلالالدین حسینی ارموی، طهران، تکثیر انجمن اثرها ملی، ۱۳۵۳ش.
خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفه بن خیاط، استیناف: محجوب فواز و حکمت فواز، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، راءس انتشار اثر ها شیعه، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
ذهبی، شمس الدین، تاریخ الاسلام، رسیدگی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، بازرسی: سید حسن موسوی خرسان، طهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
روحانی طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۵ق.
روضه خوان موءثر، محمد بن محمد، الإختصاص، قم، انتشارات کنگره جهانی روحانی موثر، ۱۴۱۳ق.
صدوق، محمد بن علی، اینجانب لا یحضر الفقیه، پژوهش: علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، پژوهش: محمدأبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
علیاری تبریزی، ملاعلی، بهجة الآمال فی تفصیل زبدة المقال، طهران، بنیاد تمدن اسلامی حاج محمدحسین کوشانپور، ۱۳۷۱ش.
عمید، حسن، فرهنگ وتمدن عمید، طهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
قمی، محمد بن حسن، العقد النضید و الدر الفرید، استیناف علی اوسط الناطقی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۳ق
کشی، محمد بن قدمت، رجال الکشی، مشهد، انتشارات دانش کده مشهد، ۱۳۴۸ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، پژوهش علیاکبر غفاری، طهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
مجلسی، محمدباقر، ملاذ الأخیار فی فهم و شعور تهذیب الأخبار، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ق.
لینک به خارج
نکات مهم برای رزرو مسجد جهت برگزاری مراسم ترحیم در مشهد