رزرو مسجد قبا مشهد مقبره حضرت معصومه(س)، ساختمانها، موقوفات و تشکیلات اداری متعلق به آن میباشد مسجد قبا مشهد که بیشتر آنان در شهر قم میباشد. حضرت فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ قمری، شماره تلفن مسجد قبا مشهد 1سال بعداز ورود امام رضا(ع) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید، مریض شد. موسی بن خزرج اشعری از اشعریان مقیم قم به ساوه رفت و او را به قم آورد و در سرای خود خانه بخشید و بعداز مدتی حضرت معصومه(س) وفات یافت. آدرس مسجد قبا مشهد پیکر فاطمه معصومه(س) را در محلی موسوم به گلشن بابلان به خاک سپردند.
اول قبه بر قبر او بوسیله زینب از زنان علویه ساخته شد و این سازه در طول صفویه شکوه و جلالی یافت. اول بارگاه مرقد، ساخته پاد شاه طهماسب اولیه میباشد. امروزه آستانه حضرت معصومه(س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه. همینطور امروزه همه کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
حضرت معصومه
نوشتهیعلمیٔ اساسی: حضرت معصومه درود الله علیها
فاطمه معصومه(س)، (م ۲۰۱ق/۸۱۶م) دختر امام موسی کاظم(ع) میباشد. وی در سال ۲۰۱ق/۸۱۶م، 1سال بعد از ورود امام رضا(ع) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید مریض شد. موسیبن خَزرَج اشعری اورا به قم پیروزی و در سرای خود بومی کرد. [۱] وی در آنجا در عالم رفت و به اعتقاد و باور برخی فاطمه معصومه(س) مسموم شد.[۲] فاطمه معصومه(س) در محلی موسوم به گلشن بابلان (وابسته به موسی اشعری در خارج شهر قم) به خاک ودیعه شد. [۳]
وضعیت مرقد
گلشن بابلان در کنار رودخانه و خارج شهر قم بود. این گلشن حتیدر قرن های۷ و ۸ق نیز فارغ قم بوده، چون حاکم احمد قمی از شمس الدین صاحب و مالک دیوان خاطر مینماید که «متوجه شهر قم شد و زیرا به آنجا رسید، در مشهد شریف که خارج شهر میباشد فرود آمد ». همینطور به موجب یک وقفطومار از زمان صفویان، بقعه خارج از باروی قم بوده میباشد. در ایامی که شاردن[یادداشت ۱] از قم دیدار میکرده، دیوار پهن و ستبری از خشت بین ساختمان بقعه و رودخانه کشیده گردیده بوده که به هنگام سرکشی رودخانه، به مقبره آسیبی وارد نیاید.براین اساس در آن زمانه نیز بقعه با رودخانه مسافت چندانی نداشته میباشد، گرچه امروز این مسافت به یک سری صدمتر میبرسد، ولی این عقب نشینی را نمیقدرت طبیعی دانست بلکه به گمان کارکشته مسیر رودخانه را بعداً یه خرده تغییرو تحول داده اند تا بقاع از جراحت احتمالی مصون بماند.
تاریخچه بنای بقعه
بعد از فوت حضرت معصومه و دفن وی در گلشن بابلان، مدیحه او در زمان تاریخ دستخوش تحولهای بسیار شد و به ندرت بر حجم و شکوه مقبره و بناهای همسایه آن افزوده گشت تا اینکه این نوحه به شکوهمندترین و دارای شهرتترین زیارتگاههای کشور ایران بعداز آستان قدس رضوی تبدیل شد. بنای بقعه و مرقد مشتمل بر ساختمان درونی آرامگاه، مرقد و بارگاه میباشد.
ساختمان درونی بقاع
اول سازه
بعداز دفن حضرت معصومه، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار وی برافراشتند. این سایبان بر مکان بود تا آنکه زنی به اسم زینب «قبه بر راز تربت وی بنیان ». ولی در ارتباط نسب این زینب اختلاف میباشد. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته ۳۷۸ق/۹۸۸م)، اورا دختر امام جواد(ع) و برخی دیگر اورا دختر موسی مُبرَقع می دانند.[مستلزم منبع] روحانی عباس قمی نیز بر این اعتقادوباور میباشد زینب دختر امام جواد(ع) در قم درگذشت و در بقاع حضرت معصومه(س) به خاک ودیعه شد. ام محمد و میمونه، خواهران زینب نیز در به عبارتیجا مدفون شدند.[۴]
سایبانی که اشعریان برافراشتند، میبایست تا نصفه قرن ۳ق برقرار بوده باشد، چون به تصریح حسن قمی، اخوی زینب یعنی موسیبن محمدبن علی بن موسی الرضا(ع) در ۲۵۶ق/۸۶۹م وارد قم شد و بعد از خروج وی از قم، زینب در طلب برادرش از کوفه به قم آمد.
بنای زینب نیز لااقل تا ۳۷۸ق/۹۸۸م که تاریخ قم تصنیف گردیده، بر پای بوده میباشد. از آن پس تا ۴۵۷ق/۱۰۶۴م دور اندیشی چندانی از تجدید بنای خویش مقبره در اختیار وجود ندارد، جز آنکه در ۳۵۰ق/۹۶۱م ابوالحسن زیدبن احمدبن بحر اصفهانی قاضی قم، رمز در مقبره را از جانب رودخانه توسعه و گسترش اعطا کرد و در بزرگتری برای آن تنظیم کرد.
تشکیل داد مشهد و قبه سِتّی
در ۴۴۷ق/۱۰۵۵م امیرابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی به اشارت روضه خوان طوسی «مشهد و قبه سِتّی فاطمه (س) را بساخت ». ساختمان این سازه تا ۴۵۷ق/۱۰۶۵م طولانی شد. این سازه فاقد تراس و بیوتات و گلدسته بود.
حمله مغول و تیمور
در حمله مغولان، قم نیز از جراحت مصون نماند. البته احتمالاً به مقبره آسیبی نرسید، چون ساختمان عراقی تا زمان صفویان برجای بوده میباشد. برخی گفتهاند که تیمور گورکانی نیز قم را ویران کرد، البته بعضا منکر هجوم تیمور به قم گردیدهاند.
حمدالله مستوفی از ویران شدن قم خاطر نموده است اما از جراحت وصال به مقبره به دست مغولان گزارشی نقل نکرده میباشد.
نوسازی بقاع به وسیله فرمانروامحمد الجایتو
بعد از آن فرمان روامحمد الجایتو که اثر ها وی در مشهد معروف میباشد، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. کاشیهای جانور در شروع که تصویر سواران مغول بر آن نقش گردیده، از اثر ها روزگار اوست.
توسعه و گسترشها
زمانه صفویه
در زمانه صفویان، آستانه حضرت معصومه(س) شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و ضریح حضرت معصومه(س) را مرتفع خیس ساختند و به کاشی آراستند. اینان، خادمان، حافظان و زائران را میهمان میکردند و هزینه میدادند.
بنای ابوالفضل عراقی تا سال ۹۲۵ق/۱۵۱۹م بر مکان بود. در سال جاری فرمان روابیگم دختر فرمانروا اسماعیل اولیه صفوی به مباشرت عمادبیک، حرم حضرت معصومه(س) را به طور بنایی ۸ پهلو با ۸ صُفّه تجدید کرد و دیوارها را با کاشی مُعَرَّق بیاراست و در جلوِ آن ایوانی با ۲ مناره سازه بنیان و صحنی نیز با یکسری بقاع و حیاط طرح جاری شد. البته حاکم میراحمد منشی، تاریخ بنای سابق الذکر را ۹۴۶ق/۱۵۳۹م و بانی آن را سلطانبیگی بیگم دختر مهمادبیک می داند که «عمارت رفیعه حضرت معصومه(س) را سازه بکرد و قریب ۱۰۰۰ تومان املاک باارزش وقف آن مزار موهبت اثر ها فرمود.»
کجوری و آل بحرالعلوم میگویند در ۵۲۹ق/۱۱۳۴م پاد شاه بیگم دختر عمادبیک، بر راز مرقد حضرت معصومه(س) گنبدی سازه بنیان. این گفته ها بی گمان غلط میباشد، چون قزوینی رازی مؤلف النقض نوشته در (۵۶۰ق/۱۱۶۴م)، از بنای ابوالفضل عراقی صحبت میگوید. درصورتی که پادشاهبیگم نانی بر حرم فاطمیه بنایی ساخته بود، او آن را حافظه میکرد.
این غلط ظاهراً بایستی از همانندی دو رقم «۹۲۵» و «۵۲۹» و «عمادبیک» و «مهمادبیک» و ریختگیهای کتیبهای که واعظ کجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل کردهاند، ناشی گردیده باشد. خاصه آنکه نتیجه در گنجینه اثر ها قم، نادرست او را در بیان تاریخ سازه، ناشی از آن میداند که مبنی بر ترسیم آن زمانه، اعداد روی کتیبه ها را معکوس مینوشتند. خویش او مثالهایی از اینسیرتکامل تاریخنویسی را چشم و شواهدی از آن را آورده میباشد.
کتیبه آیتمِ حیثِ کجوری که در روزها قاجاریان میزیست، در آیینهکاری مقبره و دیوارهای دور و اطراف و محو کاشیها و گچبریهای دیرین بوسیله کیکاووس میرزای قاجار از در میان رفت.
غارتِ افاغنه
در نقطه پایان دوران صفویان که افاغنه بر جمهوری اسلامی ایران تاختند، بقاع معصومه(س) از این حمله بیقسمت نماند و اشرف افغان به هنگام عقب نشینی از موازی نادرشاه، همگی نفایس و زر و زیورهای آستانه، حتی طلاهای روی صندوق مرقد پاد شاهعباس را نیز نماید و به یغما پیروزی.
از افشاریان تا قاجار
در عصر نادری (۱۱۴۸-۱۱۶۰ق/۱۶۸۸-۱۷۴۷م)، و زندی (۱۱۶۲-۱۲۰۹ق/۱۷۴۸-۱۷۹۴) از تجدید بنا یا این که تجدید بنای بقعه، اطلاعی در مشت وجود ندارد. ولی در زمانه قاجاریان، مقبره، شکوه و عظمت زمان صفویان را بازیافت.
فتحعلیپاد شاه (د ۱۲۵۰ق/۱۸۳۴م) سطح بقاع را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبه جان دار، آیینهکاری دیوارهای مقبره نیز در روز ها وی استارت شد و در زمان محمدشاه (د ۱۲۶۴ق/۱۸۴۷م) نقطه پایان یافت.
مرقد مطهر
بعد از بنای حرم و تجدید ساختمان آن، در ۶۰۵ق/۱۲۰۸م به اشاره امیرمظفر احمدبن اسماعیل، وسیع ترین کاشیساز بعدازظهر به اسم محمدبن ابیطاهر کاشی قمی، یا این که محمدبن طاهربن ابیالحسین دوران ۸ سال به ساختن کاشیهایی برای مرقد شریف درگیر بود و سرنوشت در ۶۳۰ق/۱۲۳۲م آن کاشیها را فراهم و در مکان خویش تعبیه کرد. این کاشیها هنوز پابرجاست و از دیرینترین و ارزشمندترین اثرها جان دار در شروع به شمار میرود.
ارتفاع مرقد ۲/۹۰ و پهنا و طول آن ۱/۲۰ متر میباشد و زیرا یه خرده از خط قبله انحراف داراست، در زمان فرمانروا طهماسب صفوی به ارشادوراهنمایی متفحص ثانی ضریحی در محاذات قبله بر گرد آن قرار دادند.
بارگاه
اول بارگاه مرقد، ساخته فرمان روا طهماسب اولیه میباشد. این بارگاه در ۹۵۰ق/۱۵۴۳م به ارتفاع ۴/۸۰ و پهنا ۴/۴۰ و طول ۲ متر از خشت سازه شد.
در شمال این بارگاه، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به مکان آن دری ارزشمند از طلا و جواهرات به امر فتحعلیپادشاه ساخته و نصب شد. سلطانطهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سپید و روشن در حوالی بارگاه قبلی به مسافت نیم متری از زاویه جنوب غربی بقعه نصب کرد. این بارگاه در ۱۰۰۰ق/۱۵۹۱م به وسیله پاد شاهعباس اولیه با بارگاه دیگری ردوبدل شد.
فتحعلیفرمان روا این بارگاه را در ۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز مبناای از سنگ مرمر به طول ۳۰ سانتیمتر مکان اعطا کرد. بارگاه درست شده در طی فتحعلیپادشاه یکتوشه در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م و توشه دیگر در ۱۳۶۵ق/۱۹۴۵م به انگیزه فرسودگی بازسازی شد و عاقبت در ۱۳۴۸ش صورت آن را تغییر و تحول دادند و بر ارتفاعش اضافه کردند.
گنبد و گلدستهها
زائران بقاع حضرت معصومه(س) در اواخر عصر قاجار
گنبد
اول گنبدی که بر فراز تربت فاطمه (س) سازه شد، ساخته ابوالفضل عراقی در ۴۵۷ق/۱۰۶۴م بود. در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی این گنبد را ویران کرد و گنبدی دیگر ایجاد کرد که اینک باقی میباشد. در ۱۵۱۸ق/۱۸۰۳م به دستور فتحعلیفرمان روا با ۰۰۰‘۱۲ آجر زرین گنبد را بیاراستند. طول گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر میباشد. پیرامون فرنگی آن ۶/۳۵ و پیرامون داخلی آن ۶۶/۲۸ و قطرش ۱۲ متر میباشد.
گلدستهها
در شروع حضرت معصومه(س) مجموعاً ۶ گلدسته می باشد. دو گلدسته خویش بقاع در اوایل دوران صفویان، بوسیله پاد شاهبیگم سازه شد. در ۱۱۹۸ق/۱۷۸۳م این ۲ گلدسته بوسیله لطفعلیخان زند بازسازی شد، چون از قصیده هاتف اصفهانی که در پیشانی حیاط طلا و جواهرات کتیبه گردیده، برمیآید که ۲ گلدسته سلطانبیگم قبل از تجدید بنای لطفعلیخان، ویران بوده میباشد.
گلدستههای مهم بقاع
در ۱۲۱۸ق/۱۸۰۳م فتحعلی سلطان این گلدستهها را طلاکاری کرد. این گلدستهها در روز ها ناصرالدینپادشاه، بوسیله حسینخان شاهسوند، پر اسم و رسم به شهاب الملک در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م نوسازی شد و سطح آنها با کاشی تر و تمیز گشت. در ۱۲۹۹ق/۱۸۸۱م کامرانمیرزای قاجار آنان را با آجرهای زرین بیاراست. طول این گلدستهها از کف صحن ۳۲/۲۰ و از سطح بام ۱۷/۴۰ و قطر انها ۱/۵ متر میباشد.
گلدستههای اتابکی
دو گلدسته دیگر در ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م بوسیله علیاصغرخان اتابک در صحن نو و طرفین حیاط آینه بنیاد شد که به گلدسته اتابکی پر اسم و رسم میباشد. طول آنان ازکف صحن ۴۲/۸۰ و از سطح بام ۲۸ متر و قطرشان ۳/۳۰ متر میباشد.
گلدستههای کوتاه
دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته کوتاه بر فراز زاویههای نصیب درونی صحن تازه قراردارد که همواره از آنان برای اذان بیان کردن به کارگیری میگردیده است. این گلدستهها به طول ۵۰/۱۳ متر از کف صحن و قطر ۳ متر و پیرامون ۹۰/۹ متر به صورت هشتضلعی منظم تشکیل شدهاند.
صحنها و حیاطها
آستانه حضرت معصومه (س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه.
صحن عتیق
در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی برای اولیهتوشه صحنی به صورت مربع با ۳ تراس سازه بنیان. این صحن و ایوانها همچنان بر مکان بود تا زمان فتحعلیفرمانروا، ظواهر آن را تغییر تحول دادند و به صورت ۸ ضلعی نامنظم درآوردند. بعداز آن بر حیاطهای صحن و عتیق افزوده شد. فعلا ۷ تراس در آن میباشد. ۴ تراس در جنوب و ۳ تراس در شمال صحن.
مشهورترین حیاط صحن عتیق، تراس طلاست که بوسیله فرمان روابیگم ساخته شد و در ۱۲۴۹ق/۱۸۳۳م به وسیله فتحعلیفرمان روا طلاکاری گشت. درین تراسها گونه های تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنسکاری و گچبری و آینهکاری به شغل رفته و کتیبههایی گرانبها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میگردد. ارتفاع حیاط طلا جواهرات ۹ متر، پهنا آن ۶ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد.
صحن تازه
این صحن از اثر ها میرزاعلیاصغرخان اتابک میباشد و ساختمان آن ۸ سال از ۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م تا ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م زمان برد. در صحن تازه که به صورت چندضلعی نامنظم میباشد نیز ۷ حیاط می باشد که مشهورتر از تمامی حیاط آینه میباشد.
این حیاط یکی شاهکارهای معماری و ساخته استادحسن معمار قمی میباشد. ارتفاع حیاط ۹ متر، پهنا آن ۷/۸۷ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد. تراسهای صحن تازه نیز دارنده اشکال تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری و آینهکاری به عمل رفته و کتیبههایی گران بها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میخواهد شد.
رواقها و گنبدهای دیگر
در نزدیکی مقبره ۶ رواق می باشد که اکثر اوقات دارنده گنبدی خردخیس از گنبد مهم بقاع میباشد. ۳ رواق ساخته صفویان، ۲ رواق ساخته قاجاریان و یک رواق مرتبط با زمانه معاصر میباشد. این رواقها دارنده اشکال هنرهای بدیع اسلامی میباشد و کتیبههایی با ارزش به خط خوشنویسانی دارای اسم و رسم مانند محمدرضا امامی در آنها به دیده میخورد.
رواق شرقی یا این که رواق آینه: این رواق در شرق نوحه جای دارد و در ۱۱۳۰ق/۱۸۸۲م بوسیله علیاصغرخان اتابک یار و همدم با تراس آینه ساخته شد. ارتفاع این رواق ۲۳ متر، پهنا آن ۵/۳ متر و ارتفاعش ۵ متر میباشد.
رواق غربی: مشتمل بر ۳ نصیب میباشد و در ۱۲۳۶ق/۱۸۲۰م به وسیله محمدتقی میرزاحسامالسلطنه فرزند فتحعلیپادشاه تحت عنوان مسجد بالاسر به مکان عمارت مهمانسرایی که پاد شاهطهماسب در ۹۴۵ق/۱۵۳۸م ساخته بود بنیاد شد.
رواق و گنبد فرمانرواصفی یا این که بقاع زنانه: آرامگاه فرمان رواصفی در آن جایدارد و در ۱۰۵۲ق/۱۶۴۲م به فرمان فرمانرواعباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اینک به مدیحه پیوسته میباشد. درین رواق کتیبههای با ارزش به خط محمدرضا امامی می باشد که احادیثی بر آن درج شده میباشد.
رواق و گنبد فرمان رواعباس دوم: در ۱۰۷۷ق/۱۶۶۶م به وسیله فرمانرواسلیمان بر روی بقاع فرمان رواعباس سازه شد. گنبد آن ۱۶ ضلعی منظم میباشد. درین رواق نیز کتیبهای به خط محمدرضا امامی میباشد که سوره آدینه بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد فرمانرواسلیمان: مرقد پاد شاه سلیمان و سلطان فرمانروا حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال ۱۱۰۷ق/۱۶۹۵م به وسیله فرمانرواحسین ساخته شد. قاعده گنبد آن ۴ ضلعی نامنظم میباشد. کتیبههایی به خط خطیب قمی در آن میباشد که سوره حشر بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد طباطبائی: رواقی میباشد به صورت مثلث، ساخته حاج
آقا محمد طباطبایی (آیةالله زاده قمی) که ساختمان آن از ۱۳۶۰ق/۱۹۴۱م تا ۱۳۷۰ق/۱۹۵۰م به درازا کشیده میباشد.
مدرسه ها و مساجد
از شروع ساختمان بقاع، بهتدریج مدرسه های و مساجدی در نزدیکی آن پدیدآمد. در عصرهای گوناگون تنی چند از این مدرسه ها بر تاثیر مرور فرصت دستکاری شد، آن گاه مدرسه ها دیگر ساخته شد و همواره بر حجم و عنایت آنها افزوده گشت تا امروز کهاین مدرسه ها برای مثال مکتب فیضیه و دارالشّفاء، از مرکزها بسیار اساسی و دارای اعتبار علم ها اسلامی شیعی به شمار میآید. مسجد اعظم قم در حالتی که چه در طی ایجاد کرد بهشکل جداگانه تشکیل شده بود ولی امروزه با بسط بقعه حضرت معصومه، مسجد نیز در محوطه بقاع قرار گرفته میباشد.
مجموعههای سوگواری در روز عاشورا در صحن بقعه حضرت معصومه
بستهشدن بقعه حضرت معصومه بر روی زائران در روزها بیماری کرونا
موزه آستانه
در حین زمانهای گوناگون که از استارت بنای بقاع میگذرد، شی ءها گرانبهایی در آنجا گردآمده میباشد که زائران و مجاوران بقعه وگاه فرمانروایان به دور و مجاورت آنان را کادو کردهاند.
قبل از تأسیس موزه، طی سالیان طولانی زیرا جایی برای محافظت این اشیا خلا و اینها به طور دور از هم در نزدیکی مقبره و مقبره جمع شده بود، بعضی از بین رفت. در ۱۳۱۴ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب بقاع زنانه در لحاظ گرفت و بعداز بازسازی به موزه آستانه تخصیص بخشید. ابعاد موزه را به محلی در جنب مکتب فیضیه، در کنار دفتر کار تولیت آستانه جابجایی دادند و در مکان ساختمان موزه کهن، مسجد موزه را سازه کردند.
دراین موزه اشیا نفیسی زیرا قرآن های خطی، دوازده قطعه فرش قبر پادشاهان قاجار، قسمتی از پرده کعبه که بوسیله امام خمینی اهدا گردیده، مسکوکات سابق و گرانبهای زرین و سیمین اسلامی از بعد از ظهر خلفای عباسی تا زمانه معاصر، قالیکوچکهای باارزش، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و اکثری چیزهای دیگر مراقبت میگردد.
کتابخانه آستانه
قبل از تأسیس کتابخانه آستانه، یه خرده از کتابهای با ارزش خطی و قرآن های مٌذهّب(زر اندود) و گرانبهایی را که در حین سالیان طولانی گردآمده بود، در حجرهای بنا شده در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوِ آن را دیوار کشیده بودند. در سال ۱۳۱۴ش که درگیر ساختن موزه بودند، بعضی از این کتابها از فی مابین رفت. سایر را در دو صفّه تعالی برفراز صفههای داخلی حیاط آینه مکان دادند.
در ۱۳۳۰ش، کتابخانه های مرکب از ۲ تالار پژوهش و یک محل کار، روی حجرههای شرقی صحن عتیق، و ۲ مخزن کتاب روی بقعه مستوفی و غرفه مشرقالشمسین ساخته شد و آن کتابها را به آنجا منتقل کردند.
موقوفات و تولیت آستانه
موقوفات
چنانکه از گفته حسن بن محمد قمی برمیآید از دیرباز املاک و رقباتی وقف آستانه حضرت معصومه (س) بوده میباشد. در زمان سالیان، از سوی عموم و فرمانروایان بر این موقوفات افزوده گردیده تا امروز که املاک و مستغلات اکثری جزء موقوفات افزوده گردیدهاست.
وقفطومارهای اکثری از موقوفات در حال حاضر باقی میباشد و آنان را ابتدا و اعمال قرآن های خطی آستانه میاقتدار مشاهده کرد. تاریخ قدیمی ترین وقفطومار به حدود ۵۹۰ق/۱۵۴۳م میبرسد. موقوفات آستانه مشتمل بر زمین و مستغلاتی زیرا املاک مزروعی، دکانها، و اشیا قیمتی فراوان میباشد که درآمدهای نتایج از آن به مصارف رقم خورده میبرسد.
تحقیق بر موقوفات و مصرف درآمد آنان، نیازمند انتخاب کسی میباشد که متصدی این وظایف باشد. به همین استدلال، بزرگان شیعه نیز اشخاصی را از سوی خویش تحت عنوان نماینده قانونی وقف برای تحقیق بر موقوفات مقبره و ضریح امامان سلف و امامزادگان گزینش میکردهاند.
کهنترین نماینده قانونی موقوفات قم و آستانه
قدیمیترین خبری که دربارهی تولیت آستانه حضرت معصومه (س) در مشت میباشد، ماجرا حسنبن محمدقمی میباشد که از احمد بن اسحاق اشعری تحت عنوان نماینده قانونی وقف قم از سوی امام حسن عسکری(ع) خاطر نموده است.
تولیت آستانه
وکالت موقوفات به گذر زمان مجال به تولیت تغییر تحول یافت و متولیان که بعداً دارنده اختیارات کلانتری گردیدند، از سوی امیران و فرمانروایان انتخاب می شدند. قدیمی ترین امر تولیت آستانه حضرت معصومه (س) که اکنون در مشت میباشد، دستور جهانشاه ترکمان قرهقویونلو میباشد که در ۲۷ جمادیالاول ۸۶۸ق/۶ دسامبر ۱۴۶۴م صادر شدهاست. در دستور سلطان طهماسب که در ۹۴۸ق/۱۵۴۱م، و دستور فرمانروا عباس که در ۱۰۱۷ق/۱۶۰۸م صادر گردیدهاست، اسم های یکسری بدن از متولیان آن زمان که از یک خانواده بوده اند، به دیده می خورد. دراین روزها، انتصاب و برکنار نیروی کار آستانه نیز از وظایف متولیان بوده میباشد. بعد از آن در زمان یکسری قرن بهتدریج حدود اختیارات متولیان ارتقاء یافت تا آنجا که امروزه همگی کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
اول قبه بر قبر او بوسیله زینب از زنان علویه ساخته شد و این سازه در طول صفویه شکوه و جلالی یافت. اول بارگاه مرقد، ساخته پاد شاه طهماسب اولیه میباشد. امروزه آستانه حضرت معصومه(س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه. همینطور امروزه همه کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
حضرت معصومه
نوشتهیعلمیٔ اساسی: حضرت معصومه درود الله علیها
فاطمه معصومه(س)، (م ۲۰۱ق/۸۱۶م) دختر امام موسی کاظم(ع) میباشد. وی در سال ۲۰۱ق/۸۱۶م، 1سال بعد از ورود امام رضا(ع) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید مریض شد. موسیبن خَزرَج اشعری اورا به قم پیروزی و در سرای خود بومی کرد. [۱] وی در آنجا در عالم رفت و به اعتقاد و باور برخی فاطمه معصومه(س) مسموم شد.[۲] فاطمه معصومه(س) در محلی موسوم به گلشن بابلان (وابسته به موسی اشعری در خارج شهر قم) به خاک ودیعه شد. [۳]
وضعیت مرقد
گلشن بابلان در کنار رودخانه و خارج شهر قم بود. این گلشن حتیدر قرن های۷ و ۸ق نیز فارغ قم بوده، چون حاکم احمد قمی از شمس الدین صاحب و مالک دیوان خاطر مینماید که «متوجه شهر قم شد و زیرا به آنجا رسید، در مشهد شریف که خارج شهر میباشد فرود آمد ». همینطور به موجب یک وقفطومار از زمان صفویان، بقعه خارج از باروی قم بوده میباشد. در ایامی که شاردن[یادداشت ۱] از قم دیدار میکرده، دیوار پهن و ستبری از خشت بین ساختمان بقعه و رودخانه کشیده گردیده بوده که به هنگام سرکشی رودخانه، به مقبره آسیبی وارد نیاید.براین اساس در آن زمانه نیز بقعه با رودخانه مسافت چندانی نداشته میباشد، گرچه امروز این مسافت به یک سری صدمتر میبرسد، ولی این عقب نشینی را نمیقدرت طبیعی دانست بلکه به گمان کارکشته مسیر رودخانه را بعداً یه خرده تغییرو تحول داده اند تا بقاع از جراحت احتمالی مصون بماند.
تاریخچه بنای بقعه
بعد از فوت حضرت معصومه و دفن وی در گلشن بابلان، مدیحه او در زمان تاریخ دستخوش تحولهای بسیار شد و به ندرت بر حجم و شکوه مقبره و بناهای همسایه آن افزوده گشت تا اینکه این نوحه به شکوهمندترین و دارای شهرتترین زیارتگاههای کشور ایران بعداز آستان قدس رضوی تبدیل شد. بنای بقعه و مرقد مشتمل بر ساختمان درونی آرامگاه، مرقد و بارگاه میباشد.
ساختمان درونی بقاع
اول سازه
بعداز دفن حضرت معصومه، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار وی برافراشتند. این سایبان بر مکان بود تا آنکه زنی به اسم زینب «قبه بر راز تربت وی بنیان ». ولی در ارتباط نسب این زینب اختلاف میباشد. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته ۳۷۸ق/۹۸۸م)، اورا دختر امام جواد(ع) و برخی دیگر اورا دختر موسی مُبرَقع می دانند.[مستلزم منبع] روحانی عباس قمی نیز بر این اعتقادوباور میباشد زینب دختر امام جواد(ع) در قم درگذشت و در بقاع حضرت معصومه(س) به خاک ودیعه شد. ام محمد و میمونه، خواهران زینب نیز در به عبارتیجا مدفون شدند.[۴]
سایبانی که اشعریان برافراشتند، میبایست تا نصفه قرن ۳ق برقرار بوده باشد، چون به تصریح حسن قمی، اخوی زینب یعنی موسیبن محمدبن علی بن موسی الرضا(ع) در ۲۵۶ق/۸۶۹م وارد قم شد و بعد از خروج وی از قم، زینب در طلب برادرش از کوفه به قم آمد.
بنای زینب نیز لااقل تا ۳۷۸ق/۹۸۸م که تاریخ قم تصنیف گردیده، بر پای بوده میباشد. از آن پس تا ۴۵۷ق/۱۰۶۴م دور اندیشی چندانی از تجدید بنای خویش مقبره در اختیار وجود ندارد، جز آنکه در ۳۵۰ق/۹۶۱م ابوالحسن زیدبن احمدبن بحر اصفهانی قاضی قم، رمز در مقبره را از جانب رودخانه توسعه و گسترش اعطا کرد و در بزرگتری برای آن تنظیم کرد.
تشکیل داد مشهد و قبه سِتّی
در ۴۴۷ق/۱۰۵۵م امیرابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی به اشارت روضه خوان طوسی «مشهد و قبه سِتّی فاطمه (س) را بساخت ». ساختمان این سازه تا ۴۵۷ق/۱۰۶۵م طولانی شد. این سازه فاقد تراس و بیوتات و گلدسته بود.
حمله مغول و تیمور
در حمله مغولان، قم نیز از جراحت مصون نماند. البته احتمالاً به مقبره آسیبی نرسید، چون ساختمان عراقی تا زمان صفویان برجای بوده میباشد. برخی گفتهاند که تیمور گورکانی نیز قم را ویران کرد، البته بعضا منکر هجوم تیمور به قم گردیدهاند.
حمدالله مستوفی از ویران شدن قم خاطر نموده است اما از جراحت وصال به مقبره به دست مغولان گزارشی نقل نکرده میباشد.
نوسازی بقاع به وسیله فرمانروامحمد الجایتو
بعد از آن فرمان روامحمد الجایتو که اثر ها وی در مشهد معروف میباشد، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. کاشیهای جانور در شروع که تصویر سواران مغول بر آن نقش گردیده، از اثر ها روزگار اوست.
توسعه و گسترشها
زمانه صفویه
در زمانه صفویان، آستانه حضرت معصومه(س) شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و ضریح حضرت معصومه(س) را مرتفع خیس ساختند و به کاشی آراستند. اینان، خادمان، حافظان و زائران را میهمان میکردند و هزینه میدادند.
بنای ابوالفضل عراقی تا سال ۹۲۵ق/۱۵۱۹م بر مکان بود. در سال جاری فرمان روابیگم دختر فرمانروا اسماعیل اولیه صفوی به مباشرت عمادبیک، حرم حضرت معصومه(س) را به طور بنایی ۸ پهلو با ۸ صُفّه تجدید کرد و دیوارها را با کاشی مُعَرَّق بیاراست و در جلوِ آن ایوانی با ۲ مناره سازه بنیان و صحنی نیز با یکسری بقاع و حیاط طرح جاری شد. البته حاکم میراحمد منشی، تاریخ بنای سابق الذکر را ۹۴۶ق/۱۵۳۹م و بانی آن را سلطانبیگی بیگم دختر مهمادبیک می داند که «عمارت رفیعه حضرت معصومه(س) را سازه بکرد و قریب ۱۰۰۰ تومان املاک باارزش وقف آن مزار موهبت اثر ها فرمود.»
کجوری و آل بحرالعلوم میگویند در ۵۲۹ق/۱۱۳۴م پاد شاه بیگم دختر عمادبیک، بر راز مرقد حضرت معصومه(س) گنبدی سازه بنیان. این گفته ها بی گمان غلط میباشد، چون قزوینی رازی مؤلف النقض نوشته در (۵۶۰ق/۱۱۶۴م)، از بنای ابوالفضل عراقی صحبت میگوید. درصورتی که پادشاهبیگم نانی بر حرم فاطمیه بنایی ساخته بود، او آن را حافظه میکرد.
این غلط ظاهراً بایستی از همانندی دو رقم «۹۲۵» و «۵۲۹» و «عمادبیک» و «مهمادبیک» و ریختگیهای کتیبهای که واعظ کجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل کردهاند، ناشی گردیده باشد. خاصه آنکه نتیجه در گنجینه اثر ها قم، نادرست او را در بیان تاریخ سازه، ناشی از آن میداند که مبنی بر ترسیم آن زمانه، اعداد روی کتیبه ها را معکوس مینوشتند. خویش او مثالهایی از اینسیرتکامل تاریخنویسی را چشم و شواهدی از آن را آورده میباشد.
کتیبه آیتمِ حیثِ کجوری که در روزها قاجاریان میزیست، در آیینهکاری مقبره و دیوارهای دور و اطراف و محو کاشیها و گچبریهای دیرین بوسیله کیکاووس میرزای قاجار از در میان رفت.
غارتِ افاغنه
در نقطه پایان دوران صفویان که افاغنه بر جمهوری اسلامی ایران تاختند، بقاع معصومه(س) از این حمله بیقسمت نماند و اشرف افغان به هنگام عقب نشینی از موازی نادرشاه، همگی نفایس و زر و زیورهای آستانه، حتی طلاهای روی صندوق مرقد پاد شاهعباس را نیز نماید و به یغما پیروزی.
از افشاریان تا قاجار
در عصر نادری (۱۱۴۸-۱۱۶۰ق/۱۶۸۸-۱۷۴۷م)، و زندی (۱۱۶۲-۱۲۰۹ق/۱۷۴۸-۱۷۹۴) از تجدید بنا یا این که تجدید بنای بقعه، اطلاعی در مشت وجود ندارد. ولی در زمانه قاجاریان، مقبره، شکوه و عظمت زمان صفویان را بازیافت.
فتحعلیپاد شاه (د ۱۲۵۰ق/۱۸۳۴م) سطح بقاع را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبه جان دار، آیینهکاری دیوارهای مقبره نیز در روز ها وی استارت شد و در زمان محمدشاه (د ۱۲۶۴ق/۱۸۴۷م) نقطه پایان یافت.
مرقد مطهر
بعد از بنای حرم و تجدید ساختمان آن، در ۶۰۵ق/۱۲۰۸م به اشاره امیرمظفر احمدبن اسماعیل، وسیع ترین کاشیساز بعدازظهر به اسم محمدبن ابیطاهر کاشی قمی، یا این که محمدبن طاهربن ابیالحسین دوران ۸ سال به ساختن کاشیهایی برای مرقد شریف درگیر بود و سرنوشت در ۶۳۰ق/۱۲۳۲م آن کاشیها را فراهم و در مکان خویش تعبیه کرد. این کاشیها هنوز پابرجاست و از دیرینترین و ارزشمندترین اثرها جان دار در شروع به شمار میرود.
ارتفاع مرقد ۲/۹۰ و پهنا و طول آن ۱/۲۰ متر میباشد و زیرا یه خرده از خط قبله انحراف داراست، در زمان فرمانروا طهماسب صفوی به ارشادوراهنمایی متفحص ثانی ضریحی در محاذات قبله بر گرد آن قرار دادند.
بارگاه
اول بارگاه مرقد، ساخته فرمان روا طهماسب اولیه میباشد. این بارگاه در ۹۵۰ق/۱۵۴۳م به ارتفاع ۴/۸۰ و پهنا ۴/۴۰ و طول ۲ متر از خشت سازه شد.
در شمال این بارگاه، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به مکان آن دری ارزشمند از طلا و جواهرات به امر فتحعلیپادشاه ساخته و نصب شد. سلطانطهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سپید و روشن در حوالی بارگاه قبلی به مسافت نیم متری از زاویه جنوب غربی بقعه نصب کرد. این بارگاه در ۱۰۰۰ق/۱۵۹۱م به وسیله پاد شاهعباس اولیه با بارگاه دیگری ردوبدل شد.
فتحعلیفرمان روا این بارگاه را در ۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز مبناای از سنگ مرمر به طول ۳۰ سانتیمتر مکان اعطا کرد. بارگاه درست شده در طی فتحعلیپادشاه یکتوشه در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م و توشه دیگر در ۱۳۶۵ق/۱۹۴۵م به انگیزه فرسودگی بازسازی شد و عاقبت در ۱۳۴۸ش صورت آن را تغییر و تحول دادند و بر ارتفاعش اضافه کردند.
گنبد و گلدستهها
زائران بقاع حضرت معصومه(س) در اواخر عصر قاجار
گنبد
اول گنبدی که بر فراز تربت فاطمه (س) سازه شد، ساخته ابوالفضل عراقی در ۴۵۷ق/۱۰۶۴م بود. در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی این گنبد را ویران کرد و گنبدی دیگر ایجاد کرد که اینک باقی میباشد. در ۱۵۱۸ق/۱۸۰۳م به دستور فتحعلیفرمان روا با ۰۰۰‘۱۲ آجر زرین گنبد را بیاراستند. طول گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر میباشد. پیرامون فرنگی آن ۶/۳۵ و پیرامون داخلی آن ۶۶/۲۸ و قطرش ۱۲ متر میباشد.
گلدستهها
در شروع حضرت معصومه(س) مجموعاً ۶ گلدسته می باشد. دو گلدسته خویش بقاع در اوایل دوران صفویان، بوسیله پاد شاهبیگم سازه شد. در ۱۱۹۸ق/۱۷۸۳م این ۲ گلدسته بوسیله لطفعلیخان زند بازسازی شد، چون از قصیده هاتف اصفهانی که در پیشانی حیاط طلا و جواهرات کتیبه گردیده، برمیآید که ۲ گلدسته سلطانبیگم قبل از تجدید بنای لطفعلیخان، ویران بوده میباشد.
گلدستههای مهم بقاع
در ۱۲۱۸ق/۱۸۰۳م فتحعلی سلطان این گلدستهها را طلاکاری کرد. این گلدستهها در روز ها ناصرالدینپادشاه، بوسیله حسینخان شاهسوند، پر اسم و رسم به شهاب الملک در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م نوسازی شد و سطح آنها با کاشی تر و تمیز گشت. در ۱۲۹۹ق/۱۸۸۱م کامرانمیرزای قاجار آنان را با آجرهای زرین بیاراست. طول این گلدستهها از کف صحن ۳۲/۲۰ و از سطح بام ۱۷/۴۰ و قطر انها ۱/۵ متر میباشد.
گلدستههای اتابکی
دو گلدسته دیگر در ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م بوسیله علیاصغرخان اتابک در صحن نو و طرفین حیاط آینه بنیاد شد که به گلدسته اتابکی پر اسم و رسم میباشد. طول آنان ازکف صحن ۴۲/۸۰ و از سطح بام ۲۸ متر و قطرشان ۳/۳۰ متر میباشد.
گلدستههای کوتاه
دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته کوتاه بر فراز زاویههای نصیب درونی صحن تازه قراردارد که همواره از آنان برای اذان بیان کردن به کارگیری میگردیده است. این گلدستهها به طول ۵۰/۱۳ متر از کف صحن و قطر ۳ متر و پیرامون ۹۰/۹ متر به صورت هشتضلعی منظم تشکیل شدهاند.
صحنها و حیاطها
آستانه حضرت معصومه (س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه.
صحن عتیق
در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی برای اولیهتوشه صحنی به صورت مربع با ۳ تراس سازه بنیان. این صحن و ایوانها همچنان بر مکان بود تا زمان فتحعلیفرمانروا، ظواهر آن را تغییر تحول دادند و به صورت ۸ ضلعی نامنظم درآوردند. بعداز آن بر حیاطهای صحن و عتیق افزوده شد. فعلا ۷ تراس در آن میباشد. ۴ تراس در جنوب و ۳ تراس در شمال صحن.
مشهورترین حیاط صحن عتیق، تراس طلاست که بوسیله فرمان روابیگم ساخته شد و در ۱۲۴۹ق/۱۸۳۳م به وسیله فتحعلیفرمان روا طلاکاری گشت. درین تراسها گونه های تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنسکاری و گچبری و آینهکاری به شغل رفته و کتیبههایی گرانبها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میگردد. ارتفاع حیاط طلا جواهرات ۹ متر، پهنا آن ۶ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد.
صحن تازه
این صحن از اثر ها میرزاعلیاصغرخان اتابک میباشد و ساختمان آن ۸ سال از ۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م تا ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م زمان برد. در صحن تازه که به صورت چندضلعی نامنظم میباشد نیز ۷ حیاط می باشد که مشهورتر از تمامی حیاط آینه میباشد.
این حیاط یکی شاهکارهای معماری و ساخته استادحسن معمار قمی میباشد. ارتفاع حیاط ۹ متر، پهنا آن ۷/۸۷ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد. تراسهای صحن تازه نیز دارنده اشکال تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری و آینهکاری به عمل رفته و کتیبههایی گران بها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میخواهد شد.
رواقها و گنبدهای دیگر
در نزدیکی مقبره ۶ رواق می باشد که اکثر اوقات دارنده گنبدی خردخیس از گنبد مهم بقاع میباشد. ۳ رواق ساخته صفویان، ۲ رواق ساخته قاجاریان و یک رواق مرتبط با زمانه معاصر میباشد. این رواقها دارنده اشکال هنرهای بدیع اسلامی میباشد و کتیبههایی با ارزش به خط خوشنویسانی دارای اسم و رسم مانند محمدرضا امامی در آنها به دیده میخورد.
رواق شرقی یا این که رواق آینه: این رواق در شرق نوحه جای دارد و در ۱۱۳۰ق/۱۸۸۲م بوسیله علیاصغرخان اتابک یار و همدم با تراس آینه ساخته شد. ارتفاع این رواق ۲۳ متر، پهنا آن ۵/۳ متر و ارتفاعش ۵ متر میباشد.
رواق غربی: مشتمل بر ۳ نصیب میباشد و در ۱۲۳۶ق/۱۸۲۰م به وسیله محمدتقی میرزاحسامالسلطنه فرزند فتحعلیپادشاه تحت عنوان مسجد بالاسر به مکان عمارت مهمانسرایی که پاد شاهطهماسب در ۹۴۵ق/۱۵۳۸م ساخته بود بنیاد شد.
رواق و گنبد فرمانرواصفی یا این که بقاع زنانه: آرامگاه فرمان رواصفی در آن جایدارد و در ۱۰۵۲ق/۱۶۴۲م به فرمان فرمانرواعباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اینک به مدیحه پیوسته میباشد. درین رواق کتیبههای با ارزش به خط محمدرضا امامی می باشد که احادیثی بر آن درج شده میباشد.
رواق و گنبد فرمان رواعباس دوم: در ۱۰۷۷ق/۱۶۶۶م به وسیله فرمانرواسلیمان بر روی بقاع فرمان رواعباس سازه شد. گنبد آن ۱۶ ضلعی منظم میباشد. درین رواق نیز کتیبهای به خط محمدرضا امامی میباشد که سوره آدینه بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد فرمانرواسلیمان: مرقد پاد شاه سلیمان و سلطان فرمانروا حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال ۱۱۰۷ق/۱۶۹۵م به وسیله فرمانرواحسین ساخته شد. قاعده گنبد آن ۴ ضلعی نامنظم میباشد. کتیبههایی به خط خطیب قمی در آن میباشد که سوره حشر بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد طباطبائی: رواقی میباشد به صورت مثلث، ساخته حاج
آقا محمد طباطبایی (آیةالله زاده قمی) که ساختمان آن از ۱۳۶۰ق/۱۹۴۱م تا ۱۳۷۰ق/۱۹۵۰م به درازا کشیده میباشد.
مدرسه ها و مساجد
از شروع ساختمان بقاع، بهتدریج مدرسه های و مساجدی در نزدیکی آن پدیدآمد. در عصرهای گوناگون تنی چند از این مدرسه ها بر تاثیر مرور فرصت دستکاری شد، آن گاه مدرسه ها دیگر ساخته شد و همواره بر حجم و عنایت آنها افزوده گشت تا امروز کهاین مدرسه ها برای مثال مکتب فیضیه و دارالشّفاء، از مرکزها بسیار اساسی و دارای اعتبار علم ها اسلامی شیعی به شمار میآید. مسجد اعظم قم در حالتی که چه در طی ایجاد کرد بهشکل جداگانه تشکیل شده بود ولی امروزه با بسط بقعه حضرت معصومه، مسجد نیز در محوطه بقاع قرار گرفته میباشد.
مجموعههای سوگواری در روز عاشورا در صحن بقعه حضرت معصومه
بستهشدن بقعه حضرت معصومه بر روی زائران در روزها بیماری کرونا
موزه آستانه
در حین زمانهای گوناگون که از استارت بنای بقاع میگذرد، شی ءها گرانبهایی در آنجا گردآمده میباشد که زائران و مجاوران بقعه وگاه فرمانروایان به دور و مجاورت آنان را کادو کردهاند.
قبل از تأسیس موزه، طی سالیان طولانی زیرا جایی برای محافظت این اشیا خلا و اینها به طور دور از هم در نزدیکی مقبره و مقبره جمع شده بود، بعضی از بین رفت. در ۱۳۱۴ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب بقاع زنانه در لحاظ گرفت و بعداز بازسازی به موزه آستانه تخصیص بخشید. ابعاد موزه را به محلی در جنب مکتب فیضیه، در کنار دفتر کار تولیت آستانه جابجایی دادند و در مکان ساختمان موزه کهن، مسجد موزه را سازه کردند.
دراین موزه اشیا نفیسی زیرا قرآن های خطی، دوازده قطعه فرش قبر پادشاهان قاجار، قسمتی از پرده کعبه که بوسیله امام خمینی اهدا گردیده، مسکوکات سابق و گرانبهای زرین و سیمین اسلامی از بعد از ظهر خلفای عباسی تا زمانه معاصر، قالیکوچکهای باارزش، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و اکثری چیزهای دیگر مراقبت میگردد.
کتابخانه آستانه
قبل از تأسیس کتابخانه آستانه، یه خرده از کتابهای با ارزش خطی و قرآن های مٌذهّب(زر اندود) و گرانبهایی را که در حین سالیان طولانی گردآمده بود، در حجرهای بنا شده در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوِ آن را دیوار کشیده بودند. در سال ۱۳۱۴ش که درگیر ساختن موزه بودند، بعضی از این کتابها از فی مابین رفت. سایر را در دو صفّه تعالی برفراز صفههای داخلی حیاط آینه مکان دادند.
در ۱۳۳۰ش، کتابخانه های مرکب از ۲ تالار پژوهش و یک محل کار، روی حجرههای شرقی صحن عتیق، و ۲ مخزن کتاب روی بقعه مستوفی و غرفه مشرقالشمسین ساخته شد و آن کتابها را به آنجا منتقل کردند.
موقوفات و تولیت آستانه
موقوفات
چنانکه از گفته حسن بن محمد قمی برمیآید از دیرباز املاک و رقباتی وقف آستانه حضرت معصومه (س) بوده میباشد. در زمان سالیان، از سوی عموم و فرمانروایان بر این موقوفات افزوده گردیده تا امروز که املاک و مستغلات اکثری جزء موقوفات افزوده گردیدهاست.
وقفطومارهای اکثری از موقوفات در حال حاضر باقی میباشد و آنان را ابتدا و اعمال قرآن های خطی آستانه میاقتدار مشاهده کرد. تاریخ قدیمی ترین وقفطومار به حدود ۵۹۰ق/۱۵۴۳م میبرسد. موقوفات آستانه مشتمل بر زمین و مستغلاتی زیرا املاک مزروعی، دکانها، و اشیا قیمتی فراوان میباشد که درآمدهای نتایج از آن به مصارف رقم خورده میبرسد.
تحقیق بر موقوفات و مصرف درآمد آنان، نیازمند انتخاب کسی میباشد که متصدی این وظایف باشد. به همین استدلال، بزرگان شیعه نیز اشخاصی را از سوی خویش تحت عنوان نماینده قانونی وقف برای تحقیق بر موقوفات مقبره و ضریح امامان سلف و امامزادگان گزینش میکردهاند.
کهنترین نماینده قانونی موقوفات قم و آستانه
قدیمیترین خبری که دربارهی تولیت آستانه حضرت معصومه (س) در مشت میباشد، ماجرا حسنبن محمدقمی میباشد که از احمد بن اسحاق اشعری تحت عنوان نماینده قانونی وقف قم از سوی امام حسن عسکری(ع) خاطر نموده است.
تولیت آستانه
وکالت موقوفات به گذر زمان مجال به تولیت تغییر تحول یافت و متولیان که بعداً دارنده اختیارات کلانتری گردیدند، از سوی امیران و فرمانروایان انتخاب می شدند. قدیمی ترین امر تولیت آستانه حضرت معصومه (س) که اکنون در مشت میباشد، دستور جهانشاه ترکمان قرهقویونلو میباشد که در ۲۷ جمادیالاول ۸۶۸ق/۶ دسامبر ۱۴۶۴م صادر شدهاست. در دستور سلطان طهماسب که در ۹۴۸ق/۱۵۴۱م، و دستور فرمانروا عباس که در ۱۰۱۷ق/۱۶۰۸م صادر گردیدهاست، اسم های یکسری بدن از متولیان آن زمان که از یک خانواده بوده اند، به دیده می خورد. دراین روزها، انتصاب و برکنار نیروی کار آستانه نیز از وظایف متولیان بوده میباشد. بعد از آن در زمان یکسری قرن بهتدریج حدود اختیارات متولیان ارتقاء یافت تا آنجا که امروزه همگی کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
رزرو مسجد قبا مشهد مقبره حضرت معصومه(س)، ساختمانها، موقوفات و تشکیلات اداری متعلق به آن میباشد مسجد قبا مشهد که بیشتر آنان در شهر قم میباشد. حضرت فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ قمری، شماره تلفن مسجد قبا مشهد 1سال بعداز ورود امام رضا(ع) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید، مریض شد. موسی بن خزرج اشعری از اشعریان مقیم قم به ساوه رفت و او را به قم آورد و در سرای خود خانه بخشید و بعداز مدتی حضرت معصومه(س) وفات یافت. آدرس مسجد قبا مشهد پیکر فاطمه معصومه(س) را در محلی موسوم به گلشن بابلان به خاک سپردند.
اول قبه بر قبر او بوسیله زینب از زنان علویه ساخته شد و این سازه در طول صفویه شکوه و جلالی یافت. اول بارگاه مرقد، ساخته پاد شاه طهماسب اولیه میباشد. امروزه آستانه حضرت معصومه(س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه. همینطور امروزه همه کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
حضرت معصومه
نوشتهیعلمیٔ اساسی: حضرت معصومه درود الله علیها
فاطمه معصومه(س)، (م ۲۰۱ق/۸۱۶م) دختر امام موسی کاظم(ع) میباشد. وی در سال ۲۰۱ق/۸۱۶م، 1سال بعد از ورود امام رضا(ع) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید مریض شد. موسیبن خَزرَج اشعری اورا به قم پیروزی و در سرای خود بومی کرد. [۱] وی در آنجا در عالم رفت و به اعتقاد و باور برخی فاطمه معصومه(س) مسموم شد.[۲] فاطمه معصومه(س) در محلی موسوم به گلشن بابلان (وابسته به موسی اشعری در خارج شهر قم) به خاک ودیعه شد. [۳]
وضعیت مرقد
گلشن بابلان در کنار رودخانه و خارج شهر قم بود. این گلشن حتیدر قرن های۷ و ۸ق نیز فارغ قم بوده، چون حاکم احمد قمی از شمس الدین صاحب و مالک دیوان خاطر مینماید که «متوجه شهر قم شد و زیرا به آنجا رسید، در مشهد شریف که خارج شهر میباشد فرود آمد ». همینطور به موجب یک وقفطومار از زمان صفویان، بقعه خارج از باروی قم بوده میباشد. در ایامی که شاردن[یادداشت ۱] از قم دیدار میکرده، دیوار پهن و ستبری از خشت بین ساختمان بقعه و رودخانه کشیده گردیده بوده که به هنگام سرکشی رودخانه، به مقبره آسیبی وارد نیاید.براین اساس در آن زمانه نیز بقعه با رودخانه مسافت چندانی نداشته میباشد، گرچه امروز این مسافت به یک سری صدمتر میبرسد، ولی این عقب نشینی را نمیقدرت طبیعی دانست بلکه به گمان کارکشته مسیر رودخانه را بعداً یه خرده تغییرو تحول داده اند تا بقاع از جراحت احتمالی مصون بماند.
تاریخچه بنای بقعه
بعد از فوت حضرت معصومه و دفن وی در گلشن بابلان، مدیحه او در زمان تاریخ دستخوش تحولهای بسیار شد و به ندرت بر حجم و شکوه مقبره و بناهای همسایه آن افزوده گشت تا اینکه این نوحه به شکوهمندترین و دارای شهرتترین زیارتگاههای کشور ایران بعداز آستان قدس رضوی تبدیل شد. بنای بقعه و مرقد مشتمل بر ساختمان درونی آرامگاه، مرقد و بارگاه میباشد.
ساختمان درونی بقاع
اول سازه
بعداز دفن حضرت معصومه، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار وی برافراشتند. این سایبان بر مکان بود تا آنکه زنی به اسم زینب «قبه بر راز تربت وی بنیان ». ولی در ارتباط نسب این زینب اختلاف میباشد. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته ۳۷۸ق/۹۸۸م)، اورا دختر امام جواد(ع) و برخی دیگر اورا دختر موسی مُبرَقع می دانند.[مستلزم منبع] روحانی عباس قمی نیز بر این اعتقادوباور میباشد زینب دختر امام جواد(ع) در قم درگذشت و در بقاع حضرت معصومه(س) به خاک ودیعه شد. ام محمد و میمونه، خواهران زینب نیز در به عبارتیجا مدفون شدند.[۴]
سایبانی که اشعریان برافراشتند، میبایست تا نصفه قرن ۳ق برقرار بوده باشد، چون به تصریح حسن قمی، اخوی زینب یعنی موسیبن محمدبن علی بن موسی الرضا(ع) در ۲۵۶ق/۸۶۹م وارد قم شد و بعد از خروج وی از قم، زینب در طلب برادرش از کوفه به قم آمد.
بنای زینب نیز لااقل تا ۳۷۸ق/۹۸۸م که تاریخ قم تصنیف گردیده، بر پای بوده میباشد. از آن پس تا ۴۵۷ق/۱۰۶۴م دور اندیشی چندانی از تجدید بنای خویش مقبره در اختیار وجود ندارد، جز آنکه در ۳۵۰ق/۹۶۱م ابوالحسن زیدبن احمدبن بحر اصفهانی قاضی قم، رمز در مقبره را از جانب رودخانه توسعه و گسترش اعطا کرد و در بزرگتری برای آن تنظیم کرد.
تشکیل داد مشهد و قبه سِتّی
در ۴۴۷ق/۱۰۵۵م امیرابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی به اشارت روضه خوان طوسی «مشهد و قبه سِتّی فاطمه (س) را بساخت ». ساختمان این سازه تا ۴۵۷ق/۱۰۶۵م طولانی شد. این سازه فاقد تراس و بیوتات و گلدسته بود.
حمله مغول و تیمور
در حمله مغولان، قم نیز از جراحت مصون نماند. البته احتمالاً به مقبره آسیبی نرسید، چون ساختمان عراقی تا زمان صفویان برجای بوده میباشد. برخی گفتهاند که تیمور گورکانی نیز قم را ویران کرد، البته بعضا منکر هجوم تیمور به قم گردیدهاند.
حمدالله مستوفی از ویران شدن قم خاطر نموده است اما از جراحت وصال به مقبره به دست مغولان گزارشی نقل نکرده میباشد.
نوسازی بقاع به وسیله فرمانروامحمد الجایتو
بعد از آن فرمان روامحمد الجایتو که اثر ها وی در مشهد معروف میباشد، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. کاشیهای جانور در شروع که تصویر سواران مغول بر آن نقش گردیده، از اثر ها روزگار اوست.
توسعه و گسترشها
زمانه صفویه
در زمانه صفویان، آستانه حضرت معصومه(س) شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و ضریح حضرت معصومه(س) را مرتفع خیس ساختند و به کاشی آراستند. اینان، خادمان، حافظان و زائران را میهمان میکردند و هزینه میدادند.
بنای ابوالفضل عراقی تا سال ۹۲۵ق/۱۵۱۹م بر مکان بود. در سال جاری فرمان روابیگم دختر فرمانروا اسماعیل اولیه صفوی به مباشرت عمادبیک، حرم حضرت معصومه(س) را به طور بنایی ۸ پهلو با ۸ صُفّه تجدید کرد و دیوارها را با کاشی مُعَرَّق بیاراست و در جلوِ آن ایوانی با ۲ مناره سازه بنیان و صحنی نیز با یکسری بقاع و حیاط طرح جاری شد. البته حاکم میراحمد منشی، تاریخ بنای سابق الذکر را ۹۴۶ق/۱۵۳۹م و بانی آن را سلطانبیگی بیگم دختر مهمادبیک می داند که «عمارت رفیعه حضرت معصومه(س) را سازه بکرد و قریب ۱۰۰۰ تومان املاک باارزش وقف آن مزار موهبت اثر ها فرمود.»
کجوری و آل بحرالعلوم میگویند در ۵۲۹ق/۱۱۳۴م پاد شاه بیگم دختر عمادبیک، بر راز مرقد حضرت معصومه(س) گنبدی سازه بنیان. این گفته ها بی گمان غلط میباشد، چون قزوینی رازی مؤلف النقض نوشته در (۵۶۰ق/۱۱۶۴م)، از بنای ابوالفضل عراقی صحبت میگوید. درصورتی که پادشاهبیگم نانی بر حرم فاطمیه بنایی ساخته بود، او آن را حافظه میکرد.
این غلط ظاهراً بایستی از همانندی دو رقم «۹۲۵» و «۵۲۹» و «عمادبیک» و «مهمادبیک» و ریختگیهای کتیبهای که واعظ کجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل کردهاند، ناشی گردیده باشد. خاصه آنکه نتیجه در گنجینه اثر ها قم، نادرست او را در بیان تاریخ سازه، ناشی از آن میداند که مبنی بر ترسیم آن زمانه، اعداد روی کتیبه ها را معکوس مینوشتند. خویش او مثالهایی از اینسیرتکامل تاریخنویسی را چشم و شواهدی از آن را آورده میباشد.
کتیبه آیتمِ حیثِ کجوری که در روزها قاجاریان میزیست، در آیینهکاری مقبره و دیوارهای دور و اطراف و محو کاشیها و گچبریهای دیرین بوسیله کیکاووس میرزای قاجار از در میان رفت.
غارتِ افاغنه
در نقطه پایان دوران صفویان که افاغنه بر جمهوری اسلامی ایران تاختند، بقاع معصومه(س) از این حمله بیقسمت نماند و اشرف افغان به هنگام عقب نشینی از موازی نادرشاه، همگی نفایس و زر و زیورهای آستانه، حتی طلاهای روی صندوق مرقد پاد شاهعباس را نیز نماید و به یغما پیروزی.
از افشاریان تا قاجار
در عصر نادری (۱۱۴۸-۱۱۶۰ق/۱۶۸۸-۱۷۴۷م)، و زندی (۱۱۶۲-۱۲۰۹ق/۱۷۴۸-۱۷۹۴) از تجدید بنا یا این که تجدید بنای بقعه، اطلاعی در مشت وجود ندارد. ولی در زمانه قاجاریان، مقبره، شکوه و عظمت زمان صفویان را بازیافت.
فتحعلیپاد شاه (د ۱۲۵۰ق/۱۸۳۴م) سطح بقاع را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبه جان دار، آیینهکاری دیوارهای مقبره نیز در روز ها وی استارت شد و در زمان محمدشاه (د ۱۲۶۴ق/۱۸۴۷م) نقطه پایان یافت.
مرقد مطهر
بعد از بنای حرم و تجدید ساختمان آن، در ۶۰۵ق/۱۲۰۸م به اشاره امیرمظفر احمدبن اسماعیل، وسیع ترین کاشیساز بعدازظهر به اسم محمدبن ابیطاهر کاشی قمی، یا این که محمدبن طاهربن ابیالحسین دوران ۸ سال به ساختن کاشیهایی برای مرقد شریف درگیر بود و سرنوشت در ۶۳۰ق/۱۲۳۲م آن کاشیها را فراهم و در مکان خویش تعبیه کرد. این کاشیها هنوز پابرجاست و از دیرینترین و ارزشمندترین اثرها جان دار در شروع به شمار میرود.
ارتفاع مرقد ۲/۹۰ و پهنا و طول آن ۱/۲۰ متر میباشد و زیرا یه خرده از خط قبله انحراف داراست، در زمان فرمانروا طهماسب صفوی به ارشادوراهنمایی متفحص ثانی ضریحی در محاذات قبله بر گرد آن قرار دادند.
بارگاه
اول بارگاه مرقد، ساخته فرمان روا طهماسب اولیه میباشد. این بارگاه در ۹۵۰ق/۱۵۴۳م به ارتفاع ۴/۸۰ و پهنا ۴/۴۰ و طول ۲ متر از خشت سازه شد.
در شمال این بارگاه، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به مکان آن دری ارزشمند از طلا و جواهرات به امر فتحعلیپادشاه ساخته و نصب شد. سلطانطهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سپید و روشن در حوالی بارگاه قبلی به مسافت نیم متری از زاویه جنوب غربی بقعه نصب کرد. این بارگاه در ۱۰۰۰ق/۱۵۹۱م به وسیله پاد شاهعباس اولیه با بارگاه دیگری ردوبدل شد.
فتحعلیفرمان روا این بارگاه را در ۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز مبناای از سنگ مرمر به طول ۳۰ سانتیمتر مکان اعطا کرد. بارگاه درست شده در طی فتحعلیپادشاه یکتوشه در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م و توشه دیگر در ۱۳۶۵ق/۱۹۴۵م به انگیزه فرسودگی بازسازی شد و عاقبت در ۱۳۴۸ش صورت آن را تغییر و تحول دادند و بر ارتفاعش اضافه کردند.
گنبد و گلدستهها
زائران بقاع حضرت معصومه(س) در اواخر عصر قاجار
گنبد
اول گنبدی که بر فراز تربت فاطمه (س) سازه شد، ساخته ابوالفضل عراقی در ۴۵۷ق/۱۰۶۴م بود. در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی این گنبد را ویران کرد و گنبدی دیگر ایجاد کرد که اینک باقی میباشد. در ۱۵۱۸ق/۱۸۰۳م به دستور فتحعلیفرمان روا با ۰۰۰‘۱۲ آجر زرین گنبد را بیاراستند. طول گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر میباشد. پیرامون فرنگی آن ۶/۳۵ و پیرامون داخلی آن ۶۶/۲۸ و قطرش ۱۲ متر میباشد.
گلدستهها
در شروع حضرت معصومه(س) مجموعاً ۶ گلدسته می باشد. دو گلدسته خویش بقاع در اوایل دوران صفویان، بوسیله پاد شاهبیگم سازه شد. در ۱۱۹۸ق/۱۷۸۳م این ۲ گلدسته بوسیله لطفعلیخان زند بازسازی شد، چون از قصیده هاتف اصفهانی که در پیشانی حیاط طلا و جواهرات کتیبه گردیده، برمیآید که ۲ گلدسته سلطانبیگم قبل از تجدید بنای لطفعلیخان، ویران بوده میباشد.
گلدستههای مهم بقاع
در ۱۲۱۸ق/۱۸۰۳م فتحعلی سلطان این گلدستهها را طلاکاری کرد. این گلدستهها در روز ها ناصرالدینپادشاه، بوسیله حسینخان شاهسوند، پر اسم و رسم به شهاب الملک در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م نوسازی شد و سطح آنها با کاشی تر و تمیز گشت. در ۱۲۹۹ق/۱۸۸۱م کامرانمیرزای قاجار آنان را با آجرهای زرین بیاراست. طول این گلدستهها از کف صحن ۳۲/۲۰ و از سطح بام ۱۷/۴۰ و قطر انها ۱/۵ متر میباشد.
گلدستههای اتابکی
دو گلدسته دیگر در ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م بوسیله علیاصغرخان اتابک در صحن نو و طرفین حیاط آینه بنیاد شد که به گلدسته اتابکی پر اسم و رسم میباشد. طول آنان ازکف صحن ۴۲/۸۰ و از سطح بام ۲۸ متر و قطرشان ۳/۳۰ متر میباشد.
گلدستههای کوتاه
دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته کوتاه بر فراز زاویههای نصیب درونی صحن تازه قراردارد که همواره از آنان برای اذان بیان کردن به کارگیری میگردیده است. این گلدستهها به طول ۵۰/۱۳ متر از کف صحن و قطر ۳ متر و پیرامون ۹۰/۹ متر به صورت هشتضلعی منظم تشکیل شدهاند.
صحنها و حیاطها
آستانه حضرت معصومه (س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه.
صحن عتیق
در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی برای اولیهتوشه صحنی به صورت مربع با ۳ تراس سازه بنیان. این صحن و ایوانها همچنان بر مکان بود تا زمان فتحعلیفرمانروا، ظواهر آن را تغییر تحول دادند و به صورت ۸ ضلعی نامنظم درآوردند. بعداز آن بر حیاطهای صحن و عتیق افزوده شد. فعلا ۷ تراس در آن میباشد. ۴ تراس در جنوب و ۳ تراس در شمال صحن.
مشهورترین حیاط صحن عتیق، تراس طلاست که بوسیله فرمان روابیگم ساخته شد و در ۱۲۴۹ق/۱۸۳۳م به وسیله فتحعلیفرمان روا طلاکاری گشت. درین تراسها گونه های تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنسکاری و گچبری و آینهکاری به شغل رفته و کتیبههایی گرانبها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میگردد. ارتفاع حیاط طلا جواهرات ۹ متر، پهنا آن ۶ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد.
صحن تازه
این صحن از اثر ها میرزاعلیاصغرخان اتابک میباشد و ساختمان آن ۸ سال از ۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م تا ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م زمان برد. در صحن تازه که به صورت چندضلعی نامنظم میباشد نیز ۷ حیاط می باشد که مشهورتر از تمامی حیاط آینه میباشد.
این حیاط یکی شاهکارهای معماری و ساخته استادحسن معمار قمی میباشد. ارتفاع حیاط ۹ متر، پهنا آن ۷/۸۷ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد. تراسهای صحن تازه نیز دارنده اشکال تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری و آینهکاری به عمل رفته و کتیبههایی گران بها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میخواهد شد.
رواقها و گنبدهای دیگر
در نزدیکی مقبره ۶ رواق می باشد که اکثر اوقات دارنده گنبدی خردخیس از گنبد مهم بقاع میباشد. ۳ رواق ساخته صفویان، ۲ رواق ساخته قاجاریان و یک رواق مرتبط با زمانه معاصر میباشد. این رواقها دارنده اشکال هنرهای بدیع اسلامی میباشد و کتیبههایی با ارزش به خط خوشنویسانی دارای اسم و رسم مانند محمدرضا امامی در آنها به دیده میخورد.
رواق شرقی یا این که رواق آینه: این رواق در شرق نوحه جای دارد و در ۱۱۳۰ق/۱۸۸۲م بوسیله علیاصغرخان اتابک یار و همدم با تراس آینه ساخته شد. ارتفاع این رواق ۲۳ متر، پهنا آن ۵/۳ متر و ارتفاعش ۵ متر میباشد.
رواق غربی: مشتمل بر ۳ نصیب میباشد و در ۱۲۳۶ق/۱۸۲۰م به وسیله محمدتقی میرزاحسامالسلطنه فرزند فتحعلیپادشاه تحت عنوان مسجد بالاسر به مکان عمارت مهمانسرایی که پاد شاهطهماسب در ۹۴۵ق/۱۵۳۸م ساخته بود بنیاد شد.
رواق و گنبد فرمانرواصفی یا این که بقاع زنانه: آرامگاه فرمان رواصفی در آن جایدارد و در ۱۰۵۲ق/۱۶۴۲م به فرمان فرمانرواعباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اینک به مدیحه پیوسته میباشد. درین رواق کتیبههای با ارزش به خط محمدرضا امامی می باشد که احادیثی بر آن درج شده میباشد.
رواق و گنبد فرمان رواعباس دوم: در ۱۰۷۷ق/۱۶۶۶م به وسیله فرمانرواسلیمان بر روی بقاع فرمان رواعباس سازه شد. گنبد آن ۱۶ ضلعی منظم میباشد. درین رواق نیز کتیبهای به خط محمدرضا امامی میباشد که سوره آدینه بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد فرمانرواسلیمان: مرقد پاد شاه سلیمان و سلطان فرمانروا حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال ۱۱۰۷ق/۱۶۹۵م به وسیله فرمانرواحسین ساخته شد. قاعده گنبد آن ۴ ضلعی نامنظم میباشد. کتیبههایی به خط خطیب قمی در آن میباشد که سوره حشر بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد طباطبائی: رواقی میباشد به صورت مثلث، ساخته حاج
آقا محمد طباطبایی (آیةالله زاده قمی) که ساختمان آن از ۱۳۶۰ق/۱۹۴۱م تا ۱۳۷۰ق/۱۹۵۰م به درازا کشیده میباشد.
مدرسه ها و مساجد
از شروع ساختمان بقاع، بهتدریج مدرسه های و مساجدی در نزدیکی آن پدیدآمد. در عصرهای گوناگون تنی چند از این مدرسه ها بر تاثیر مرور فرصت دستکاری شد، آن گاه مدرسه ها دیگر ساخته شد و همواره بر حجم و عنایت آنها افزوده گشت تا امروز کهاین مدرسه ها برای مثال مکتب فیضیه و دارالشّفاء، از مرکزها بسیار اساسی و دارای اعتبار علم ها اسلامی شیعی به شمار میآید. مسجد اعظم قم در حالتی که چه در طی ایجاد کرد بهشکل جداگانه تشکیل شده بود ولی امروزه با بسط بقعه حضرت معصومه، مسجد نیز در محوطه بقاع قرار گرفته میباشد.
مجموعههای سوگواری در روز عاشورا در صحن بقعه حضرت معصومه
بستهشدن بقعه حضرت معصومه بر روی زائران در روزها بیماری کرونا
موزه آستانه
در حین زمانهای گوناگون که از استارت بنای بقاع میگذرد، شی ءها گرانبهایی در آنجا گردآمده میباشد که زائران و مجاوران بقعه وگاه فرمانروایان به دور و مجاورت آنان را کادو کردهاند.
قبل از تأسیس موزه، طی سالیان طولانی زیرا جایی برای محافظت این اشیا خلا و اینها به طور دور از هم در نزدیکی مقبره و مقبره جمع شده بود، بعضی از بین رفت. در ۱۳۱۴ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب بقاع زنانه در لحاظ گرفت و بعداز بازسازی به موزه آستانه تخصیص بخشید. ابعاد موزه را به محلی در جنب مکتب فیضیه، در کنار دفتر کار تولیت آستانه جابجایی دادند و در مکان ساختمان موزه کهن، مسجد موزه را سازه کردند.
دراین موزه اشیا نفیسی زیرا قرآن های خطی، دوازده قطعه فرش قبر پادشاهان قاجار، قسمتی از پرده کعبه که بوسیله امام خمینی اهدا گردیده، مسکوکات سابق و گرانبهای زرین و سیمین اسلامی از بعد از ظهر خلفای عباسی تا زمانه معاصر، قالیکوچکهای باارزش، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و اکثری چیزهای دیگر مراقبت میگردد.
کتابخانه آستانه
قبل از تأسیس کتابخانه آستانه، یه خرده از کتابهای با ارزش خطی و قرآن های مٌذهّب(زر اندود) و گرانبهایی را که در حین سالیان طولانی گردآمده بود، در حجرهای بنا شده در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوِ آن را دیوار کشیده بودند. در سال ۱۳۱۴ش که درگیر ساختن موزه بودند، بعضی از این کتابها از فی مابین رفت. سایر را در دو صفّه تعالی برفراز صفههای داخلی حیاط آینه مکان دادند.
در ۱۳۳۰ش، کتابخانه های مرکب از ۲ تالار پژوهش و یک محل کار، روی حجرههای شرقی صحن عتیق، و ۲ مخزن کتاب روی بقعه مستوفی و غرفه مشرقالشمسین ساخته شد و آن کتابها را به آنجا منتقل کردند.
موقوفات و تولیت آستانه
موقوفات
چنانکه از گفته حسن بن محمد قمی برمیآید از دیرباز املاک و رقباتی وقف آستانه حضرت معصومه (س) بوده میباشد. در زمان سالیان، از سوی عموم و فرمانروایان بر این موقوفات افزوده گردیده تا امروز که املاک و مستغلات اکثری جزء موقوفات افزوده گردیدهاست.
وقفطومارهای اکثری از موقوفات در حال حاضر باقی میباشد و آنان را ابتدا و اعمال قرآن های خطی آستانه میاقتدار مشاهده کرد. تاریخ قدیمی ترین وقفطومار به حدود ۵۹۰ق/۱۵۴۳م میبرسد. موقوفات آستانه مشتمل بر زمین و مستغلاتی زیرا املاک مزروعی، دکانها، و اشیا قیمتی فراوان میباشد که درآمدهای نتایج از آن به مصارف رقم خورده میبرسد.
تحقیق بر موقوفات و مصرف درآمد آنان، نیازمند انتخاب کسی میباشد که متصدی این وظایف باشد. به همین استدلال، بزرگان شیعه نیز اشخاصی را از سوی خویش تحت عنوان نماینده قانونی وقف برای تحقیق بر موقوفات مقبره و ضریح امامان سلف و امامزادگان گزینش میکردهاند.
کهنترین نماینده قانونی موقوفات قم و آستانه
قدیمیترین خبری که دربارهی تولیت آستانه حضرت معصومه (س) در مشت میباشد، ماجرا حسنبن محمدقمی میباشد که از احمد بن اسحاق اشعری تحت عنوان نماینده قانونی وقف قم از سوی امام حسن عسکری(ع) خاطر نموده است.
تولیت آستانه
وکالت موقوفات به گذر زمان مجال به تولیت تغییر تحول یافت و متولیان که بعداً دارنده اختیارات کلانتری گردیدند، از سوی امیران و فرمانروایان انتخاب می شدند. قدیمی ترین امر تولیت آستانه حضرت معصومه (س) که اکنون در مشت میباشد، دستور جهانشاه ترکمان قرهقویونلو میباشد که در ۲۷ جمادیالاول ۸۶۸ق/۶ دسامبر ۱۴۶۴م صادر شدهاست. در دستور سلطان طهماسب که در ۹۴۸ق/۱۵۴۱م، و دستور فرمانروا عباس که در ۱۰۱۷ق/۱۶۰۸م صادر گردیدهاست، اسم های یکسری بدن از متولیان آن زمان که از یک خانواده بوده اند، به دیده می خورد. دراین روزها، انتصاب و برکنار نیروی کار آستانه نیز از وظایف متولیان بوده میباشد. بعد از آن در زمان یکسری قرن بهتدریج حدود اختیارات متولیان ارتقاء یافت تا آنجا که امروزه همگی کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
اول قبه بر قبر او بوسیله زینب از زنان علویه ساخته شد و این سازه در طول صفویه شکوه و جلالی یافت. اول بارگاه مرقد، ساخته پاد شاه طهماسب اولیه میباشد. امروزه آستانه حضرت معصومه(س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه. همینطور امروزه همه کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
حضرت معصومه
نوشتهیعلمیٔ اساسی: حضرت معصومه درود الله علیها
فاطمه معصومه(س)، (م ۲۰۱ق/۸۱۶م) دختر امام موسی کاظم(ع) میباشد. وی در سال ۲۰۱ق/۸۱۶م، 1سال بعد از ورود امام رضا(ع) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید مریض شد. موسیبن خَزرَج اشعری اورا به قم پیروزی و در سرای خود بومی کرد. [۱] وی در آنجا در عالم رفت و به اعتقاد و باور برخی فاطمه معصومه(س) مسموم شد.[۲] فاطمه معصومه(س) در محلی موسوم به گلشن بابلان (وابسته به موسی اشعری در خارج شهر قم) به خاک ودیعه شد. [۳]
وضعیت مرقد
گلشن بابلان در کنار رودخانه و خارج شهر قم بود. این گلشن حتیدر قرن های۷ و ۸ق نیز فارغ قم بوده، چون حاکم احمد قمی از شمس الدین صاحب و مالک دیوان خاطر مینماید که «متوجه شهر قم شد و زیرا به آنجا رسید، در مشهد شریف که خارج شهر میباشد فرود آمد ». همینطور به موجب یک وقفطومار از زمان صفویان، بقعه خارج از باروی قم بوده میباشد. در ایامی که شاردن[یادداشت ۱] از قم دیدار میکرده، دیوار پهن و ستبری از خشت بین ساختمان بقعه و رودخانه کشیده گردیده بوده که به هنگام سرکشی رودخانه، به مقبره آسیبی وارد نیاید.براین اساس در آن زمانه نیز بقعه با رودخانه مسافت چندانی نداشته میباشد، گرچه امروز این مسافت به یک سری صدمتر میبرسد، ولی این عقب نشینی را نمیقدرت طبیعی دانست بلکه به گمان کارکشته مسیر رودخانه را بعداً یه خرده تغییرو تحول داده اند تا بقاع از جراحت احتمالی مصون بماند.
تاریخچه بنای بقعه
بعد از فوت حضرت معصومه و دفن وی در گلشن بابلان، مدیحه او در زمان تاریخ دستخوش تحولهای بسیار شد و به ندرت بر حجم و شکوه مقبره و بناهای همسایه آن افزوده گشت تا اینکه این نوحه به شکوهمندترین و دارای شهرتترین زیارتگاههای کشور ایران بعداز آستان قدس رضوی تبدیل شد. بنای بقعه و مرقد مشتمل بر ساختمان درونی آرامگاه، مرقد و بارگاه میباشد.
ساختمان درونی بقاع
اول سازه
بعداز دفن حضرت معصومه، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار وی برافراشتند. این سایبان بر مکان بود تا آنکه زنی به اسم زینب «قبه بر راز تربت وی بنیان ». ولی در ارتباط نسب این زینب اختلاف میباشد. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته ۳۷۸ق/۹۸۸م)، اورا دختر امام جواد(ع) و برخی دیگر اورا دختر موسی مُبرَقع می دانند.[مستلزم منبع] روحانی عباس قمی نیز بر این اعتقادوباور میباشد زینب دختر امام جواد(ع) در قم درگذشت و در بقاع حضرت معصومه(س) به خاک ودیعه شد. ام محمد و میمونه، خواهران زینب نیز در به عبارتیجا مدفون شدند.[۴]
سایبانی که اشعریان برافراشتند، میبایست تا نصفه قرن ۳ق برقرار بوده باشد، چون به تصریح حسن قمی، اخوی زینب یعنی موسیبن محمدبن علی بن موسی الرضا(ع) در ۲۵۶ق/۸۶۹م وارد قم شد و بعد از خروج وی از قم، زینب در طلب برادرش از کوفه به قم آمد.
بنای زینب نیز لااقل تا ۳۷۸ق/۹۸۸م که تاریخ قم تصنیف گردیده، بر پای بوده میباشد. از آن پس تا ۴۵۷ق/۱۰۶۴م دور اندیشی چندانی از تجدید بنای خویش مقبره در اختیار وجود ندارد، جز آنکه در ۳۵۰ق/۹۶۱م ابوالحسن زیدبن احمدبن بحر اصفهانی قاضی قم، رمز در مقبره را از جانب رودخانه توسعه و گسترش اعطا کرد و در بزرگتری برای آن تنظیم کرد.
تشکیل داد مشهد و قبه سِتّی
در ۴۴۷ق/۱۰۵۵م امیرابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی به اشارت روضه خوان طوسی «مشهد و قبه سِتّی فاطمه (س) را بساخت ». ساختمان این سازه تا ۴۵۷ق/۱۰۶۵م طولانی شد. این سازه فاقد تراس و بیوتات و گلدسته بود.
حمله مغول و تیمور
در حمله مغولان، قم نیز از جراحت مصون نماند. البته احتمالاً به مقبره آسیبی نرسید، چون ساختمان عراقی تا زمان صفویان برجای بوده میباشد. برخی گفتهاند که تیمور گورکانی نیز قم را ویران کرد، البته بعضا منکر هجوم تیمور به قم گردیدهاند.
حمدالله مستوفی از ویران شدن قم خاطر نموده است اما از جراحت وصال به مقبره به دست مغولان گزارشی نقل نکرده میباشد.
نوسازی بقاع به وسیله فرمانروامحمد الجایتو
بعد از آن فرمان روامحمد الجایتو که اثر ها وی در مشهد معروف میباشد، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. کاشیهای جانور در شروع که تصویر سواران مغول بر آن نقش گردیده، از اثر ها روزگار اوست.
توسعه و گسترشها
زمانه صفویه
در زمانه صفویان، آستانه حضرت معصومه(س) شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و ضریح حضرت معصومه(س) را مرتفع خیس ساختند و به کاشی آراستند. اینان، خادمان، حافظان و زائران را میهمان میکردند و هزینه میدادند.
بنای ابوالفضل عراقی تا سال ۹۲۵ق/۱۵۱۹م بر مکان بود. در سال جاری فرمان روابیگم دختر فرمانروا اسماعیل اولیه صفوی به مباشرت عمادبیک، حرم حضرت معصومه(س) را به طور بنایی ۸ پهلو با ۸ صُفّه تجدید کرد و دیوارها را با کاشی مُعَرَّق بیاراست و در جلوِ آن ایوانی با ۲ مناره سازه بنیان و صحنی نیز با یکسری بقاع و حیاط طرح جاری شد. البته حاکم میراحمد منشی، تاریخ بنای سابق الذکر را ۹۴۶ق/۱۵۳۹م و بانی آن را سلطانبیگی بیگم دختر مهمادبیک می داند که «عمارت رفیعه حضرت معصومه(س) را سازه بکرد و قریب ۱۰۰۰ تومان املاک باارزش وقف آن مزار موهبت اثر ها فرمود.»
کجوری و آل بحرالعلوم میگویند در ۵۲۹ق/۱۱۳۴م پاد شاه بیگم دختر عمادبیک، بر راز مرقد حضرت معصومه(س) گنبدی سازه بنیان. این گفته ها بی گمان غلط میباشد، چون قزوینی رازی مؤلف النقض نوشته در (۵۶۰ق/۱۱۶۴م)، از بنای ابوالفضل عراقی صحبت میگوید. درصورتی که پادشاهبیگم نانی بر حرم فاطمیه بنایی ساخته بود، او آن را حافظه میکرد.
این غلط ظاهراً بایستی از همانندی دو رقم «۹۲۵» و «۵۲۹» و «عمادبیک» و «مهمادبیک» و ریختگیهای کتیبهای که واعظ کجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل کردهاند، ناشی گردیده باشد. خاصه آنکه نتیجه در گنجینه اثر ها قم، نادرست او را در بیان تاریخ سازه، ناشی از آن میداند که مبنی بر ترسیم آن زمانه، اعداد روی کتیبه ها را معکوس مینوشتند. خویش او مثالهایی از اینسیرتکامل تاریخنویسی را چشم و شواهدی از آن را آورده میباشد.
کتیبه آیتمِ حیثِ کجوری که در روزها قاجاریان میزیست، در آیینهکاری مقبره و دیوارهای دور و اطراف و محو کاشیها و گچبریهای دیرین بوسیله کیکاووس میرزای قاجار از در میان رفت.
غارتِ افاغنه
در نقطه پایان دوران صفویان که افاغنه بر جمهوری اسلامی ایران تاختند، بقاع معصومه(س) از این حمله بیقسمت نماند و اشرف افغان به هنگام عقب نشینی از موازی نادرشاه، همگی نفایس و زر و زیورهای آستانه، حتی طلاهای روی صندوق مرقد پاد شاهعباس را نیز نماید و به یغما پیروزی.
از افشاریان تا قاجار
در عصر نادری (۱۱۴۸-۱۱۶۰ق/۱۶۸۸-۱۷۴۷م)، و زندی (۱۱۶۲-۱۲۰۹ق/۱۷۴۸-۱۷۹۴) از تجدید بنا یا این که تجدید بنای بقعه، اطلاعی در مشت وجود ندارد. ولی در زمانه قاجاریان، مقبره، شکوه و عظمت زمان صفویان را بازیافت.
فتحعلیپاد شاه (د ۱۲۵۰ق/۱۸۳۴م) سطح بقاع را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبه جان دار، آیینهکاری دیوارهای مقبره نیز در روز ها وی استارت شد و در زمان محمدشاه (د ۱۲۶۴ق/۱۸۴۷م) نقطه پایان یافت.
مرقد مطهر
بعد از بنای حرم و تجدید ساختمان آن، در ۶۰۵ق/۱۲۰۸م به اشاره امیرمظفر احمدبن اسماعیل، وسیع ترین کاشیساز بعدازظهر به اسم محمدبن ابیطاهر کاشی قمی، یا این که محمدبن طاهربن ابیالحسین دوران ۸ سال به ساختن کاشیهایی برای مرقد شریف درگیر بود و سرنوشت در ۶۳۰ق/۱۲۳۲م آن کاشیها را فراهم و در مکان خویش تعبیه کرد. این کاشیها هنوز پابرجاست و از دیرینترین و ارزشمندترین اثرها جان دار در شروع به شمار میرود.
ارتفاع مرقد ۲/۹۰ و پهنا و طول آن ۱/۲۰ متر میباشد و زیرا یه خرده از خط قبله انحراف داراست، در زمان فرمانروا طهماسب صفوی به ارشادوراهنمایی متفحص ثانی ضریحی در محاذات قبله بر گرد آن قرار دادند.
بارگاه
اول بارگاه مرقد، ساخته فرمان روا طهماسب اولیه میباشد. این بارگاه در ۹۵۰ق/۱۵۴۳م به ارتفاع ۴/۸۰ و پهنا ۴/۴۰ و طول ۲ متر از خشت سازه شد.
در شمال این بارگاه، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به مکان آن دری ارزشمند از طلا و جواهرات به امر فتحعلیپادشاه ساخته و نصب شد. سلطانطهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سپید و روشن در حوالی بارگاه قبلی به مسافت نیم متری از زاویه جنوب غربی بقعه نصب کرد. این بارگاه در ۱۰۰۰ق/۱۵۹۱م به وسیله پاد شاهعباس اولیه با بارگاه دیگری ردوبدل شد.
فتحعلیفرمان روا این بارگاه را در ۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز مبناای از سنگ مرمر به طول ۳۰ سانتیمتر مکان اعطا کرد. بارگاه درست شده در طی فتحعلیپادشاه یکتوشه در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م و توشه دیگر در ۱۳۶۵ق/۱۹۴۵م به انگیزه فرسودگی بازسازی شد و عاقبت در ۱۳۴۸ش صورت آن را تغییر و تحول دادند و بر ارتفاعش اضافه کردند.
گنبد و گلدستهها
زائران بقاع حضرت معصومه(س) در اواخر عصر قاجار
گنبد
اول گنبدی که بر فراز تربت فاطمه (س) سازه شد، ساخته ابوالفضل عراقی در ۴۵۷ق/۱۰۶۴م بود. در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی این گنبد را ویران کرد و گنبدی دیگر ایجاد کرد که اینک باقی میباشد. در ۱۵۱۸ق/۱۸۰۳م به دستور فتحعلیفرمان روا با ۰۰۰‘۱۲ آجر زرین گنبد را بیاراستند. طول گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر میباشد. پیرامون فرنگی آن ۶/۳۵ و پیرامون داخلی آن ۶۶/۲۸ و قطرش ۱۲ متر میباشد.
گلدستهها
در شروع حضرت معصومه(س) مجموعاً ۶ گلدسته می باشد. دو گلدسته خویش بقاع در اوایل دوران صفویان، بوسیله پاد شاهبیگم سازه شد. در ۱۱۹۸ق/۱۷۸۳م این ۲ گلدسته بوسیله لطفعلیخان زند بازسازی شد، چون از قصیده هاتف اصفهانی که در پیشانی حیاط طلا و جواهرات کتیبه گردیده، برمیآید که ۲ گلدسته سلطانبیگم قبل از تجدید بنای لطفعلیخان، ویران بوده میباشد.
گلدستههای مهم بقاع
در ۱۲۱۸ق/۱۸۰۳م فتحعلی سلطان این گلدستهها را طلاکاری کرد. این گلدستهها در روز ها ناصرالدینپادشاه، بوسیله حسینخان شاهسوند، پر اسم و رسم به شهاب الملک در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م نوسازی شد و سطح آنها با کاشی تر و تمیز گشت. در ۱۲۹۹ق/۱۸۸۱م کامرانمیرزای قاجار آنان را با آجرهای زرین بیاراست. طول این گلدستهها از کف صحن ۳۲/۲۰ و از سطح بام ۱۷/۴۰ و قطر انها ۱/۵ متر میباشد.
گلدستههای اتابکی
دو گلدسته دیگر در ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م بوسیله علیاصغرخان اتابک در صحن نو و طرفین حیاط آینه بنیاد شد که به گلدسته اتابکی پر اسم و رسم میباشد. طول آنان ازکف صحن ۴۲/۸۰ و از سطح بام ۲۸ متر و قطرشان ۳/۳۰ متر میباشد.
گلدستههای کوتاه
دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته کوتاه بر فراز زاویههای نصیب درونی صحن تازه قراردارد که همواره از آنان برای اذان بیان کردن به کارگیری میگردیده است. این گلدستهها به طول ۵۰/۱۳ متر از کف صحن و قطر ۳ متر و پیرامون ۹۰/۹ متر به صورت هشتضلعی منظم تشکیل شدهاند.
صحنها و حیاطها
آستانه حضرت معصومه (س) دارنده ۲ صحن میباشد: صحن عتیق و صحن تازه.
صحن عتیق
در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی برای اولیهتوشه صحنی به صورت مربع با ۳ تراس سازه بنیان. این صحن و ایوانها همچنان بر مکان بود تا زمان فتحعلیفرمانروا، ظواهر آن را تغییر تحول دادند و به صورت ۸ ضلعی نامنظم درآوردند. بعداز آن بر حیاطهای صحن و عتیق افزوده شد. فعلا ۷ تراس در آن میباشد. ۴ تراس در جنوب و ۳ تراس در شمال صحن.
مشهورترین حیاط صحن عتیق، تراس طلاست که بوسیله فرمان روابیگم ساخته شد و در ۱۲۴۹ق/۱۸۳۳م به وسیله فتحعلیفرمان روا طلاکاری گشت. درین تراسها گونه های تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنسکاری و گچبری و آینهکاری به شغل رفته و کتیبههایی گرانبها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میگردد. ارتفاع حیاط طلا جواهرات ۹ متر، پهنا آن ۶ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد.
صحن تازه
این صحن از اثر ها میرزاعلیاصغرخان اتابک میباشد و ساختمان آن ۸ سال از ۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م تا ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م زمان برد. در صحن تازه که به صورت چندضلعی نامنظم میباشد نیز ۷ حیاط می باشد که مشهورتر از تمامی حیاط آینه میباشد.
این حیاط یکی شاهکارهای معماری و ساخته استادحسن معمار قمی میباشد. ارتفاع حیاط ۹ متر، پهنا آن ۷/۸۷ متر و ارتفاعش ۱۴/۸۰ متر میباشد. تراسهای صحن تازه نیز دارنده اشکال تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری و آینهکاری به عمل رفته و کتیبههایی گران بها به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم میخواهد شد.
رواقها و گنبدهای دیگر
در نزدیکی مقبره ۶ رواق می باشد که اکثر اوقات دارنده گنبدی خردخیس از گنبد مهم بقاع میباشد. ۳ رواق ساخته صفویان، ۲ رواق ساخته قاجاریان و یک رواق مرتبط با زمانه معاصر میباشد. این رواقها دارنده اشکال هنرهای بدیع اسلامی میباشد و کتیبههایی با ارزش به خط خوشنویسانی دارای اسم و رسم مانند محمدرضا امامی در آنها به دیده میخورد.
رواق شرقی یا این که رواق آینه: این رواق در شرق نوحه جای دارد و در ۱۱۳۰ق/۱۸۸۲م بوسیله علیاصغرخان اتابک یار و همدم با تراس آینه ساخته شد. ارتفاع این رواق ۲۳ متر، پهنا آن ۵/۳ متر و ارتفاعش ۵ متر میباشد.
رواق غربی: مشتمل بر ۳ نصیب میباشد و در ۱۲۳۶ق/۱۸۲۰م به وسیله محمدتقی میرزاحسامالسلطنه فرزند فتحعلیپادشاه تحت عنوان مسجد بالاسر به مکان عمارت مهمانسرایی که پاد شاهطهماسب در ۹۴۵ق/۱۵۳۸م ساخته بود بنیاد شد.
رواق و گنبد فرمانرواصفی یا این که بقاع زنانه: آرامگاه فرمان رواصفی در آن جایدارد و در ۱۰۵۲ق/۱۶۴۲م به فرمان فرمانرواعباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اینک به مدیحه پیوسته میباشد. درین رواق کتیبههای با ارزش به خط محمدرضا امامی می باشد که احادیثی بر آن درج شده میباشد.
رواق و گنبد فرمان رواعباس دوم: در ۱۰۷۷ق/۱۶۶۶م به وسیله فرمانرواسلیمان بر روی بقاع فرمان رواعباس سازه شد. گنبد آن ۱۶ ضلعی منظم میباشد. درین رواق نیز کتیبهای به خط محمدرضا امامی میباشد که سوره آدینه بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد فرمانرواسلیمان: مرقد پاد شاه سلیمان و سلطان فرمانروا حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال ۱۱۰۷ق/۱۶۹۵م به وسیله فرمانرواحسین ساخته شد. قاعده گنبد آن ۴ ضلعی نامنظم میباشد. کتیبههایی به خط خطیب قمی در آن میباشد که سوره حشر بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد طباطبائی: رواقی میباشد به صورت مثلث، ساخته حاج
آقا محمد طباطبایی (آیةالله زاده قمی) که ساختمان آن از ۱۳۶۰ق/۱۹۴۱م تا ۱۳۷۰ق/۱۹۵۰م به درازا کشیده میباشد.
مدرسه ها و مساجد
از شروع ساختمان بقاع، بهتدریج مدرسه های و مساجدی در نزدیکی آن پدیدآمد. در عصرهای گوناگون تنی چند از این مدرسه ها بر تاثیر مرور فرصت دستکاری شد، آن گاه مدرسه ها دیگر ساخته شد و همواره بر حجم و عنایت آنها افزوده گشت تا امروز کهاین مدرسه ها برای مثال مکتب فیضیه و دارالشّفاء، از مرکزها بسیار اساسی و دارای اعتبار علم ها اسلامی شیعی به شمار میآید. مسجد اعظم قم در حالتی که چه در طی ایجاد کرد بهشکل جداگانه تشکیل شده بود ولی امروزه با بسط بقعه حضرت معصومه، مسجد نیز در محوطه بقاع قرار گرفته میباشد.
مجموعههای سوگواری در روز عاشورا در صحن بقعه حضرت معصومه
بستهشدن بقعه حضرت معصومه بر روی زائران در روزها بیماری کرونا
موزه آستانه
در حین زمانهای گوناگون که از استارت بنای بقاع میگذرد، شی ءها گرانبهایی در آنجا گردآمده میباشد که زائران و مجاوران بقعه وگاه فرمانروایان به دور و مجاورت آنان را کادو کردهاند.
قبل از تأسیس موزه، طی سالیان طولانی زیرا جایی برای محافظت این اشیا خلا و اینها به طور دور از هم در نزدیکی مقبره و مقبره جمع شده بود، بعضی از بین رفت. در ۱۳۱۴ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب بقاع زنانه در لحاظ گرفت و بعداز بازسازی به موزه آستانه تخصیص بخشید. ابعاد موزه را به محلی در جنب مکتب فیضیه، در کنار دفتر کار تولیت آستانه جابجایی دادند و در مکان ساختمان موزه کهن، مسجد موزه را سازه کردند.
دراین موزه اشیا نفیسی زیرا قرآن های خطی، دوازده قطعه فرش قبر پادشاهان قاجار، قسمتی از پرده کعبه که بوسیله امام خمینی اهدا گردیده، مسکوکات سابق و گرانبهای زرین و سیمین اسلامی از بعد از ظهر خلفای عباسی تا زمانه معاصر، قالیکوچکهای باارزش، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و اکثری چیزهای دیگر مراقبت میگردد.
کتابخانه آستانه
قبل از تأسیس کتابخانه آستانه، یه خرده از کتابهای با ارزش خطی و قرآن های مٌذهّب(زر اندود) و گرانبهایی را که در حین سالیان طولانی گردآمده بود، در حجرهای بنا شده در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوِ آن را دیوار کشیده بودند. در سال ۱۳۱۴ش که درگیر ساختن موزه بودند، بعضی از این کتابها از فی مابین رفت. سایر را در دو صفّه تعالی برفراز صفههای داخلی حیاط آینه مکان دادند.
در ۱۳۳۰ش، کتابخانه های مرکب از ۲ تالار پژوهش و یک محل کار، روی حجرههای شرقی صحن عتیق، و ۲ مخزن کتاب روی بقعه مستوفی و غرفه مشرقالشمسین ساخته شد و آن کتابها را به آنجا منتقل کردند.
موقوفات و تولیت آستانه
موقوفات
چنانکه از گفته حسن بن محمد قمی برمیآید از دیرباز املاک و رقباتی وقف آستانه حضرت معصومه (س) بوده میباشد. در زمان سالیان، از سوی عموم و فرمانروایان بر این موقوفات افزوده گردیده تا امروز که املاک و مستغلات اکثری جزء موقوفات افزوده گردیدهاست.
وقفطومارهای اکثری از موقوفات در حال حاضر باقی میباشد و آنان را ابتدا و اعمال قرآن های خطی آستانه میاقتدار مشاهده کرد. تاریخ قدیمی ترین وقفطومار به حدود ۵۹۰ق/۱۵۴۳م میبرسد. موقوفات آستانه مشتمل بر زمین و مستغلاتی زیرا املاک مزروعی، دکانها، و اشیا قیمتی فراوان میباشد که درآمدهای نتایج از آن به مصارف رقم خورده میبرسد.
تحقیق بر موقوفات و مصرف درآمد آنان، نیازمند انتخاب کسی میباشد که متصدی این وظایف باشد. به همین استدلال، بزرگان شیعه نیز اشخاصی را از سوی خویش تحت عنوان نماینده قانونی وقف برای تحقیق بر موقوفات مقبره و ضریح امامان سلف و امامزادگان گزینش میکردهاند.
کهنترین نماینده قانونی موقوفات قم و آستانه
قدیمیترین خبری که دربارهی تولیت آستانه حضرت معصومه (س) در مشت میباشد، ماجرا حسنبن محمدقمی میباشد که از احمد بن اسحاق اشعری تحت عنوان نماینده قانونی وقف قم از سوی امام حسن عسکری(ع) خاطر نموده است.
تولیت آستانه
وکالت موقوفات به گذر زمان مجال به تولیت تغییر تحول یافت و متولیان که بعداً دارنده اختیارات کلانتری گردیدند، از سوی امیران و فرمانروایان انتخاب می شدند. قدیمی ترین امر تولیت آستانه حضرت معصومه (س) که اکنون در مشت میباشد، دستور جهانشاه ترکمان قرهقویونلو میباشد که در ۲۷ جمادیالاول ۸۶۸ق/۶ دسامبر ۱۴۶۴م صادر شدهاست. در دستور سلطان طهماسب که در ۹۴۸ق/۱۵۴۱م، و دستور فرمانروا عباس که در ۱۰۱۷ق/۱۶۰۸م صادر گردیدهاست، اسم های یکسری بدن از متولیان آن زمان که از یک خانواده بوده اند، به دیده می خورد. دراین روزها، انتصاب و برکنار نیروی کار آستانه نیز از وظایف متولیان بوده میباشد. بعد از آن در زمان یکسری قرن بهتدریج حدود اختیارات متولیان ارتقاء یافت تا آنجا که امروزه همگی کارها آستانه طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستانه میباشد.
نکات مهم برای رزرو مسجد جهت برگزاری مراسم ترحیم در مشهد